İlişkiler Diyagramı Nedir?

Kalite toplantısında birden fazla sorun tartışılıyor. Müşteri şikayetleri artmış, teslimat gecikiyor, personel devir hızı yüksek ve hammadde maliyetleri kontrol altına alınamıyor. Herkes bir nedene odaklanıyor ama kimse bu sorunların birbiriyle nasıl bağlantılı olduğunu tam olarak göremiyor. İşte bu karmaşıklığı çözmek için devreye giren araçlardan biri var: ilişkiler diyagramı.

İlişkiler diyagramı (interrelationship digraph / relations diagram), birden fazla faktör arasındaki neden-sonuç ilişkilerini görsel olarak ortaya koyan bir analiz aracıdır. Bir problemin veya durumun arkasındaki faktörleri tek tek ele alır ve "Bu faktör diğerini etkiler mi?" sorusunu sistematik biçimde yanıtlayarak, hangi faktörlerin asıl sürücü (kök neden), hangilerinin sonuç olduğunu belirlemenize yardımcı olur.

Bu araç, Japon Bilim Adamları ve Mühendisler Birliği (JUSE) tarafından 1970'lerde geliştirilen 7 Yönetim ve Planlama Aracı (7 Management and Planning Tools) setinin bir parçasıdır. İngilizce kaynaklarda "interrelationship digraph", "interrelationship diagram" veya "relations diagram" olarak geçer.

İlişkiler diyagramının en temel farkı şudur: Tek bir sonuca odaklanmak yerine, birçok faktörün birbiriyle olan karşılıklı etkileşimini aynı anda analiz eder. Bu sayede karmaşık, çok boyutlu problemlerde neyin neye yol açtığını netleştirir.

İlişkiler Diyagramı Ne İşe Yarar?

Karmaşık problemlerde en büyük tehlike, belirtileri neden sanmaktır. Teslimat gecikiyor diye lojistik departmanını suçlarsınız; oysa asıl sorun üretim planlamasındaki eksiklik olabilir ve bu eksiklik de yetersiz personel eğitiminden kaynaklanıyor olabilir. İlişkiler diyagramı bu tür zincirleme ilişkileri ortaya çıkarır.

Kök Sürücüleri Belirlemek

İlişkiler diyagramı, ok sayılarını sayarak hangi faktörlerin diğerlerini en çok etkilediğini (sürücü) ve hangi faktörlerin daha çok etki altında kaldığını (sonuç) matematiksel olarak gösterir. Bu, iyileştirme çalışmalarında kaynaklarınızı doğru yere yönlendirmenizi sağlar.

Karmaşık İlişkileri Görselleştirmek

Beyin fırtınası oturumlarında ortaya çıkan onlarca faktör, tek bir diyagram üzerinde bağlantılarıyla birlikte gösterilir. Böylece ekip, büyük resmi bir arada görür.

Ekip Uzlaşısı Sağlamak

Her ok, ekip içinde bir tartışma ve uzlaşıya dayanır. "A, B'yi etkiler mi?" sorusu üzerinde herkes fikir bildirir. Bu sürecin kendisi bile ortak anlayış geliştirmek için son derece değerlidir.

Stratejik Önceliklendirme

Kök sürücüler belirlendikten sonra, iyileştirme projelerini hangi sırayla yürütmeniz gerektiği netleşir. Bir sürücüyü çözmek, ona bağlı birçok sonucu da iyileştirir.

İlişkiler Diyagramı ile Balık Kılçığı Diyagramı Farkı

İlişkiler diyagramı ve balık kılçığı diyagramı, ikisi de neden-sonuç analizinde kullanılır ancak yapıları ve yaklaşımları temelden farklıdır.

Kriter	İlişkiler Diyagramı	Balık Kılçığı Diyagramı
Yapı	Ağ (network) biçiminde; her faktör diğeriyle bağlantılı olabilir	Ağaç (hiyerarşik) biçiminde; dallar tek bir sonuca akar
Odak	Faktörler arası karşılıklı etkileşim	Tek bir problemin olası nedenleri
İlişki tipi	Çoktan çoğa (many-to-many)	Çoktan bire (many-to-one)
Çıktı	Sürücü ve sonuç faktörlerin belirlenmesi	Neden kategorilerinin listelenmesi
Karmaşıklık	Birbiriyle iç içe geçmiş problemler	Tek bir problemin kök nedenleri
Kullanım zamanı	Nedenler birbirini de etkilediğinde	Nedenler birbirinden bağımsız ele alınabildiğinde

Kısa bir kural: Eğer nedenler arasında da nedensellik varsa (A, B'ye neden olurken B de C'ye neden oluyor ve C tekrar A'yı etkiliyor gibi), ilişkiler diyagramı tercih edilmelidir. Eğer nedenler kategorize edilip bağımsız şekilde listelenebiliyorsa, balık kılçığı diyagramı daha uygun olacaktır.

İlişkiler Diyagramı Nasıl Çizilir?

İlişkiler diyagramı oluşturmak için aşağıdaki yedi adımı izleyebilirsiniz:

Adım 1: Problemi veya Konuyu Tanımlayın

Analiz edilecek ana konuyu net bir şekilde ifade edin. Örneğin: "Ürün iade oranı neden artıyor?" Bu ifade, diyagramın merkezine veya en üste yazılır.

Adım 2: Faktörleri Belirleyin

Beyin fırtınası yaparak problemle ilişkili tüm faktörleri listeleyin. Genellikle 4 ile 15 arasında faktör ideal sayıdır. Daha fazla faktör diyagramı okunmaz hale getirir, daha azı ise analizi yüzeysel bırakır. Bu adımda bir yakınlık diyagramı çıktısından yararlanabilirsiniz.

Adım 3: Faktörleri Yerleştirin

Her faktörü bir kart veya kutu içine yazarak dairesel veya serbest bir düzende kağıda, tahtaya veya dijital ortama yerleştirin. Faktörler arasında ok çizebilecek kadar boşluk bırakın.

Adım 4: İkili Karşılaştırma Yapın

Her faktör çiftini ele alarak şu soruyu sorun: "Bu iki faktörden hangisi diğerini daha çok etkiler?" Eğer A, B'yi etkiliyorsa A'dan B'ye bir ok çizin. Eğer B, A'yı etkiliyorsa B'den A'ya ok çizin. İkisi arasında anlamlı bir nedensellik yoksa ok çizmeyin.

Bu adım en kritik aşamadır. n adet faktör varsa, toplamda n x (n-1) / 2 adet çift karşılaştırması yapmanız gerekir. Örneğin 8 faktör için 28 çift incelenir.

Adım 5: Okları Sayın

Her faktör için iki sayıyı kaydedin:

Çıkan ok sayısı (Out): Bu faktörden diğer faktörlere giden oklar
Gelen ok sayısı (In): Diğer faktörlerden bu faktöre gelen oklar

Adım 6: Sürücü ve Sonuçları Belirleyin

Çıkan ok sayısı gelen ok sayısından fazla olan faktörler sürücü (driver), gelen ok sayısı fazla olan faktörler ise sonuç (outcome) olarak işaretlenir. En yüksek net çıkış sayısına sahip faktör, en güçlü kök sürücüdür.

Adım 7: Yorumlayın ve Önceliklendirin

Sürücü faktörler, iyileştirme çalışmalarınızın başlangıç noktasıdır. Bu faktörleri ele aldığınızda, bunlara bağlı birçok sonuç faktörü de dolaylı olarak iyileşecektir. Sonuçları bir eylem planına dönüştürün.

Sürücü ve Sonuç Kavramları

İlişkiler diyagramının en değerli çıktısı, faktörleri sürücü (driver) ve sonuç (outcome) olarak ayırabilmesidir.

Sürücü (Driver)

Bir faktörden çıkan ok sayısı, gelen ok sayısından fazlaysa o faktör bir sürücüdür. Sürücüler, diğer faktörleri etkileyen kök nedenlerdir. Bunlar genellikle görünmez, sistemik ve yapısal sorunlardır. Ama etkisi en büyük olan da bunlardır.

Net çıkış = Çıkan ok sayısı - Gelen ok sayısı

Net çıkış değeri ne kadar yüksekse, o faktör o kadar güçlü bir sürücüdür.

Sonuç (Outcome)

Gelen ok sayısı çıkan ok sayısından fazla olan faktörler sonuçtur. Bunlar, başka faktörlerden etkilenen belirtilerdir. Doğrudan bu sonuçlarla uğraşmak yerine, onları besleyen sürücülere odaklanmak çok daha etkili bir stratejidir.

Bunu bir benzetmeyle açıklayalım: Ateşiniz varsa, ateş düşürücü almak sonucu tedavi eder. Ama enfeksiyonu tedavi etmek sürücüyü ortadan kaldırır ve ateş de kendiliğinden düşer. İlişkiler diyagramı, size enfeksiyonu gösterir.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

İlişkiler Diyagramı Ornegi

Bir otomotiv yedek parca üreticisinde "müşteri iade oranlarının artması" problemi ele alınıyor. Ekip, beyin fırtınası sonucunda 6 faktör belirledi:

(A) Yetersiz personel eğitimi
(B) Güncel olmayan iş talimatları
(C) Kalıp bakımlarının atlanması
(D) Ürün boyut sapmaları
(E) Müşteri şikayetlerinde artış
(F) Hammadde kalite değişkenliği

Okların Belirlenmesi

Ekip, her faktör çiftini tek tek inceledi ve aşağıdaki nedensellik ilişkilerini tespit etti:

A --> B (Eğitim yetersizliği, talimatların güncellenmemesine yol açar)
A --> C (Eğitim yetersizliği, bakımların atlanmasına neden olur)
A --> D (Eğitim yetersizliği, boyut sapmalarına yol açar)
B --> D (Güncel olmayan talimatlar, boyut sapmalarına neden olur)
C --> D (Bakım eksikliği, boyut sapmalarına yol açar)
D --> E (Boyut sapmaları, müşteri şikayetlerine yol açar)
F --> C (Hammadde değişkenliği, kalıplarda daha sık bakım gerektirir ve bakım atlanır)
F --> D (Hammadde değişkenliği, boyut sapmalarına yol açar)

Ok Sayımı ve Analiz

Faktör	Çıkan Ok (Out)	Gelen Ok (In)	Net Çıkış (Out - In)	Rol
(A) Yetersiz personel eğitimi	3	0	+3	Sürücü
(B) Güncel olmayan iş talimatları	1	1	0	Nötr
(C) Kalıp bakımlarının atlanması	1	2	-1	Sonuç
(D) Ürün boyut sapmaları	1	4	-3	Sonuç
(E) Müşteri şikayetlerinde artış	0	1	-1	Sonuç
(F) Hammadde kalite değişkenliği	2	0	+2	Sürücü

Yorum

Diyagram, iki ana sürücü ortaya koyuyor:

Yetersiz personel eğitimi (A) -- Net çıkış +3 ile en güçlü sürücü. Hiçbir faktör onu etkilemiyor; ama o, üç farklı faktörü doğrudan etkiliyor.
Hammadde kalite değişkenliği (F) -- Net çıkış +2 ile ikinci sürücü. Bakım atlamalarına ve boyut sapmalarına doğrudan katkı yapıyor.

Ürün boyut sapmaları (D) ise net -3 ile en güçlü sonuç. Dört farklı faktör onu etkiliyor. Boyut sapmalarını azaltmak istiyorsanız, doğrudan D ile uğraşmak yerine A ve F üzerinde çalışmak çok daha etkili olacaktır.

Bu sonuçlarla ekip, iyileştirme planını net bir şekilde oluşturabilir: Önce kapsamlı bir eğitim programı başlatmak, ardından hammadde tedarikçi kalifikasyon sürecini gözden geçirmek.

7 Yönetim ve Planlama Aracı İçindeki Yeri

İlişkiler diyagramı, 7 Yönetim ve Planlama Aracı (Seven Management and Planning Tools) setinin bir üyesidir. Bu araç seti, sayısal veriler yerine sözel ve kavramsal bilgilerle çalışan planlama ve problem çözme araçlarını içerir. Yedi araç şunlardır:

Yakınlık Diyagramı (Affinity Diagram): Fikirleri ve verileri doğal gruplamalarına göre organize eder. Genellikle beyin fırtınası çıktılarını düzenlemek için kullanılır.
İlişkiler Diyagramı (Interrelationship Digraph): Faktörler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini ortaya koyar. Bu yazının konusu olan araçtır.
Ağaç Diyagramı (Tree Diagram): Bir hedefi veya görevi giderek detaylandırarak alt görevlere böler.
Matris Diyagramı (Matrix Diagram): İki veya daha fazla grup arasındaki ilişkilerin varlığını ve gücünü tablo formatında gösterir.
Matris Veri Analizi (Matrix Data Analysis): Matris diyagramındaki verileri sayısal olarak analiz eder; genellikle önceliklendirme puanlama ile yapılır.
Ok Diyagramı (Arrow Diagram / Activity Network): Proje görevlerini ve bunlar arasındaki bağımlılıkları zaman çizelgesiyle gösterir.
Süreç Karar Program Şeması (PDPC): Bir plandaki olası aksaklıkları önceden tahmin ederek alternatif yollar planlar.

Bu araçlar genellikle birlikte kullanılır. Tipik bir iş akışında önce yakınlık diyagramı ile fikirler gruplandırılır, sonra ilişkiler diyagramı ile kök sürücüler bulunur ve ardından ağaç diyagramı ile çözüm adımları detaylandırılır.

İlişkiler Diyagramı Ne Zaman Kullanılır?

İlişkiler diyagramı her durum için uygun bir araç değildir. Aşağıdaki koşullarda kullanımı en verimli sonucu verir:

Karmaşık, çok faktörlü problemlerde: Problem tek bir nedene bağlanamıyor ve birçok faktör birbirini etkiliyorsa
Neden-sonuç döngüleri varsa: Faktörler arasında döngüsel ilişkiler (A, B'yi etkiler; B, C'yi etkiler; C tekrar A'yı etkiler) söz konusuysa
Stratejik planlama çalışmalarında: Hangi girişimlerin en yüksek kaldıraç etkisi yaratacağını bulmak istiyorsanız
5 Neden analizi yetersiz kaldığında: Tek bir neden zinciri yerine, birbirine bağlı bir neden ağı varsa
Beyin fırtınası sonrası: Ortaya çıkan faktörler arasındaki ilişkileri yapılandırmak gerektiğinde
Sebep-sonuç matrisi hazırlamadan once: Hangi girdilerin çıktıları en çok etkilediğini anlamak için

Eğer probleminiz basit ve tek bir nedene indirgenebiliyorsa, balık kılçığı diyagramı veya 5 Neden analizi daha pratik araçlar olacaktır.

Sık Yapılan Hatalar

İlişkiler diyagramı oluştururken karşılaşılan yaygın hatalar ve bunlardan kaçınmanın yolları:

Çok Fazla Faktör Dahil Etmek

15'ten fazla faktör kullanıldığında diyagram okunamaz hale gelir ve ikili karşılaştırma sayısı aşırı artar. 20 faktör için 190 çift karşılaştırması gerekir ki bu, toplantıyı tıkayabilir. Faktör sayısını 6-12 arasında tutmak en sağlıklısıdır.

Korelasyonu Nedensellik ile Karıştırmak

İki faktör aynı anda artıyor olabilir ancak biri diğerine neden olmuyor olabilir. Ok çizerken "A, B'ye neden olur mu?" sorusunu sorun; "A ile B birlikte mi hareket ediyor?" sorusunu değil.

Ok Yönünü Belirsiz Bırakmak

Her okun net bir yönü olmalıdır. "Karşılıklı etkilenme var" deyip çift yönlü ok çizmek analizi bulanıklaştırır. Böyle durumlarda, daha baskın olan etki yönünü seçin.

Ekip Katılımı Olmadan Yapmak

İlişkiler diyagramı, tek bir kişinin masa başında yapacağı bir çalışma değildir. Farklı departman ve uzmanlıklardan kişilerin katılımı, okların doğruluğu için kritik öneme sahiptir.

Sonuçları Eyleme Dönüştürmemek

Diyagram çizilip duvara asıldıktan sonra rafa kalkarsa hiçbir değeri yoktur. Belirlenen sürücü faktörlere yönelik somut iyileştirme projeleri tanımlanmalı ve takip edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Hayır. Sebep-sonuç diyagramı (cause-and-effect diagram) genellikle [balık kılçığı diyagramını](/blog/balik-kilcigi-diyagrami-nedir) ifade eder ve tek bir probleme yol açan nedenleri kategorize eder. İlişkiler diyagramı ise birden fazla faktör arasındaki karşılıklı nedensellik ağını analiz eder.

4 ile 8 kişilik bir ekip idealdir. Daha az kişi farklı bakış açılarını sınırlar, daha fazla kişi ise uzlaşıya varmayı zorlaştırır. Ekipte farklı fonksiyonlardan (üretim, kalite, mühendislik, satış gibi) temsilciler bulunmalıdır.

Evet. Miro, Lucidchart, Microsoft Visio gibi araçlar ilişkiler diyagramı oluşturmak için uygundur. Ancak ilk defa yapıyorsanız, kağıt veya beyaz tahta üzerinde çalışmak ekip etkileşimini artırır.

Faktör sayısına ve ekip büyüklüğüne bağlı olarak 45 dakika ile 2 saat arasında sürer. 8 faktörlü bir diyagram için yaklaşık 1 saat öngörebilirsiniz.

İlişkiler diyagramı sektör bağımsız bir araçtır. Otomotiv, sağlık, gıda, ilaç, havacılık, finans ve hizmet sektörlerinde kalite iyileştirme, stratejik planlama ve problem çözme çalışmalarında yaygın olarak kullanılır.

Kesinlikle. Önce balık kılçığı diyagramı ile olası nedenleri listeleyip, ardından bu nedenler arasındaki karşılıklı ilişkileri ilişkiler diyagramı ile analiz etmek oldukça etkili bir yaklaşımdır. Bu kombinasyon, özellikle nedenlerin birbirini beslediği durumlarda güçlü sonuçlar verir.