Tahribatlı ve Tahribatsız Muayene Nedir? Test Yöntemleri Rehberi

Giris

Bir otomotiv fabrikasinda uretilen krank milinin ic yapisinda gizli bir catlak oldugunu dusunun. Bu catlak, aracin motorunda binlerce kilometre sonra ani bir kirilmaya neden olabilir. Peki bu hatayi nasil tespit edersiniz? Malzemeyi kirarak mi, yoksa kirmadam mi? Iste tam bu noktada tahribatli muayene (Destructive Testing - DT) ve tahribatsiz muayene (Nondestructive Testing - NDT) kavramlari devreye girer.

Endustriyel uretimde kalite kontrol sureclerinin bel kemigini olusturan bu iki muayene yaklasimi, malzeme ve urunlerin guvenilirligini farkli yontemlerle degerlendirmeye olanak tanir. Bu kapsamli rehberde, tahribatli test yontemlerinin tamamini detayli tablolarla, tahribatsiz yontemlerin ozetini, buyuk karsilastirma tablosunu, sektor bazli uygulama rehberini ve karar agacini bulacaksiniz.

Icindekiler

Tahribatli Muayene (DT) Nedir?
Tahribatli Test Yontemleri Detayli Tablo
Cekme Testi (Tensile Test)
Sertlik Testleri (Hardness Testing)
Darbe Testleri (Impact Testing)
Diger Tahribatli Test Yontemleri
Sertlik Donusum Tablosu
Tahribatsiz Muayene (NDT) Ozeti
DT vs NDT Buyuk Karsilastirma Tablosu
Hangi Durumda Hangisi Secilir - Karar Agaci
Sektorel Uygulama Tablosu
Ilgili Standartlar
Sikca Sorulan Sorular (SSS)

Tahribatli Muayene (DT) Nedir?

Tahribatli muayene (Destructive Testing - DT), malzemenin mekanik ozelliklerini dogrudan olcmek amaciyla test numunesinin kismen veya tamamen tahrip edildigi test yontemlerinin genel adidir. Test sonucunda numune kullanilmaz hale gelir; ancak elde edilen veriler son derece guvenilir ve niceliksel (sayisal) degerlerdir.

Tahribatli Muayenenin Temel Amaci

Tahribatli testler, malzemenin gercek mekanik performansini olcmek icin uygulanir. Bir celik plakanin cekme dayanimi, bir kaynak dikisinin egme mukavemeti veya bir polimer malzemenin darbe direnci gibi degerler ancak tahribatli testlerle dogrudan belirlenebilir.

Tahribatli Muayene Ne Zaman Uygulanir?

Malzeme kabul asamasinda: Tedarikci sertifikalarinin dogrulanmasi
Kaynak prosedur yeterliligi (WPS/PQR): Yeni kaynak prosedurlerinin onaylanmasi
Uretim partisi kontrolu: Belirli araliklarda ornekleme ile kalite dogrulama
Hasar analizi: Servis sirasinda kiran parcalarin kok neden incelemesi
Ar-Ge ve malzeme gelistirme: Yeni alasimlarin karakterizasyonu

Turkiye'deki otomotiv yan sanayi tesislerinde, her celik bobinin basindan ve sonundan alinan orneklere cekme ve sertlik testi uygulanarak malzeme sertifikasi dogrulanir. Bu, ISO 17025 akrediteli laboratuvarlarda gerceklestirilir.

Tahribatli Test Yontemleri Detayli Tablo

Asagidaki tablo, endustriyel uygulamalarda en yaygin kullanilan tahribatli test yontemlerini ozetlemektedir:

Test Yontemi	Olculen Ozellik	Standart	Numune Sekli	Tipik Uygulama Alani
Cekme Testi	Akma, cekme dayanimi, uzama	ASTM E8, ISO 6892-1	Duz veya silindirik	Celik, aluminyum, polimer
Basma Testi	Basma dayanimi, deformasyon	ASTM E9, ISO 7500	Silindirik / kup	Beton, seramik, dokum
Sertlik (Rockwell)	Sertlik degeri (HRC, HRB)	ASTM E18, ISO 6508	Duz yuzey	Isil islem kontrolu
Sertlik (Brinell)	Sertlik degeri (HBW)	ASTM E10, ISO 6506	Duz yuzey	Dokum, dovme parcalar
Sertlik (Vickers)	Sertlik degeri (HV)	ASTM E92, ISO 6507	Duz yuzey	Ince tabakalar, mikro sertlik
Darbe (Charpy)	Darbe enerjisi (J)	ASTM E23, ISO 148	V veya U centikli	Celik, kaynak, basinc kaplari
Darbe (Izod)	Darbe enerjisi (J)	ASTM E23, ISO 180	V centikli	Polimer, plastik
Egme Testi	Suneklik, yuzey hatalari	ASTM E190, ISO 5173	Dikdortgen kesit	Kaynak dikisi kontrolu
Yorulma Testi	Yorulma omru, S-N egrisi	ASTM E466, ISO 1099	Ozel numune	Havacilik, otomotiv
Burkma Testi	Kayma modulu, torsiyon	ASTM E143, ISO 7800	Silindirik	Miller, akslar

Cekme Testi (Tensile Test)

Cekme testi, malzeme muhendisliginde en temel ve en yaygin uygulanan tahribatli test yontemidir. Standart boyutlarda hazirlanmis bir numune, universal test makinesine baglanarak kopana kadar ekseni boyunca cekilir.

Cekme Testinde Olculen Degerler

Akma dayanimi (Yield Strength - Re/Rp0.2): Malzemenin kalici deformasyon gostermeye basladigi gerilme degeri. Ornegin S355 yapisal celigi icin minimum akma dayanimi 355 MPa'dir.
Cekme dayanimi (Ultimate Tensile Strength - Rm): Malzemenin dayanabilecegi maksimum gerilme degeri.
Kopma uzamasi (Elongation - A%): Numunenin kopma anindaki yuzde uzama miktari. Suneklik gostergesidir.
Kesit daralma orani (Reduction of Area - Z%): Kopma bolgesindeki kesit alaninin yuzde azalma miktari.
Elastisite modulu (Young's Modulus - E): Malzemenin elastik bolgedeki sertlik olcusu.

Pratik Ornek: Otomotiv Sacinda Cekme Testi

Turkiye'deki bir otomotiv OEM tesisinde, arac govde paneli uretiminde kullanilan DC04 derin cekme celigi icin her bobinden alinan numunelere ISO 6892-1 standardina gore cekme testi uygulanir. Test sonuclari soyle degerlendirilir:

Akma dayanimi: 170-210 MPa arasi kabul
Cekme dayanimi: 270-350 MPa arasi kabul
Uzama: minimum %38

Bu degerler, sacin pres kalibinda catlamadan sekillendirilip sekillendirilmeyecegini dogrudan gosterir. Kabul siniri disindaki bobinler reddedilir veya alternatif uretim hatlarina yonlendirilir.

Cekme Testi Numune Hazirlama

Numune hazirlama, test sonuclarinin guvenilirligi acisindan kritik oneme sahiptir. ASTM E8 standardina gore, duz numuneler ve silindirik numuneler icin olcu toleranslari, yuzey kalitesi ve isleme yonu belirli kurallara tabidir. Hadde yonune paralel ve dik olmak uzere farkli yonlerde numune alinarak malzemenin anizotropi ozelligi de degerlendirilir.

Sertlik Testleri (Hardness Testing)

Sertlik, malzemenin yerel plastik deformasyona karsi gosterdigi direnc olarak tanimlanir. Endustriyel uygulamalarda uc temel sertlik olcme yontemi kullanilir: Rockwell, Brinell ve Vickers.

Rockwell Sertlik Testi

Rockwell yontemi, endustriyel ortamda en yaygin kullanilan sertlik olcme metodudur. Elmas koni veya celik bilye batici kullanilarak, on yuk ve ana yuk uygulandiktan sonra kalici batma derinliginden sertlik degeri dogrudan okunur.

Yaygin Olcekler:

HRC (Rockwell C): 120 derece elmas koni, 150 kgf. Sertlestirilmis celik, takimi celikleri. Tipik aralik: 20-70 HRC.
HRB (Rockwell B): 1/16 inc celik bilye, 100 kgf. Yumusak celik, pirinc, aluminyum. Tipik aralik: 20-100 HRB.

Pratik Ornek: Bir dovme parcasi uretim hattinda, isil islem firinindan cikan her parti dislinin yuzey sertligi HRC olcekle kontrol edilir. Sementasyon sonrasi yuzey sertligi 58-62 HRC araliginda olmalidir. Sinir disi degerler, isil islem parametrelerinin gozden gecirilmesini gerektirir.

Brinell Sertlik Testi

Brinell yontemi, ozellikle kaba taneli ve heterojen yapili malzemelerde (dokum demir, bronz, dovme parcalar) tercih edilir. 10 mm capinda tungsten karbur bilye ile 3000 kgf yuk uygulanarak olusan iz capinin olculmesiyle HBW degeri hesaplanir.

Kullanim Alanlari:

Dokum demir parcalarin kabul kontrolu
Dovme parcalarin ham ve isil islem sonrasi sertlik dogrulamasi
Buyuk parcalarda (merdane, kalip bloklari) sertlik olcumu

Vickers Sertlik Testi

Vickers yontemi, 136 derece acilik elmas piramit batici ile gerceklestirilir. En buyuk avantaji, mikro sertlikten makro sertlige kadar genis bir aralikta kullanilabilmesidir. Olculen iz kosegenlerinin ortalamasi uzerinden HV degeri hesaplanir.

Mikrosertlik Uygulamalari (HV 0.01 - HV 1):

Kaynak HAZ (Isidan Etkilenen Bolge) bolgesinde sertlik profili cikarilmasi
Yuzey sertlestirme islemlerinin (nitrürasyon, karbonitrürasyon) derinlik profilinin belirlenmesi
Ince kaplama tabakalarinin sertlik olcumu
Metalografik numune uzerinde faz bazli sertlik analizi

Pratik Ornek: Turkiye'deki bir celik boru fabrikasinda, spiral kaynakli borularin kaynak dikisi boyunca Vickers mikrosertlik profili cikarilir. Ana malzeme, HAZ ve kaynak metali bolgeleri 5 mm aralikla HV10 yukunde olculerek, HAZ bolgesinde asiri sertlesme (420 HV ustu) olup olmadigi kontrol edilir. Asiri sertlesme, hidrojen catlama riskine isaret eder.

Darbe Testleri (Impact Testing)

Darbe testi, malzemenin ani (dinamik) yuk altinda kirip kirilmadigi ve kirildiysa ne kadar enerji absorbe ettigi bilgisini verir. Ozellikle dusuk sicakliklarda gevrek kirilma riskinin degerlendirmesinde kritik bir rol oynar.

Charpy Darbe Testi

Charpy darbe testi, endustriyel uygulamalarda en yaygin kullanilan darbe test yontemidir. Standart boyutlarda (10x10x55 mm) hazirlanmis V veya U centikli numune, iki mesnet arasina yatay olarak yerlestirilerek arkadan sarkac darbesiyle kirilir.

Olculen Degerler:

Absorbe edilen enerji (Joule): Kirilan numunenin sogurup soguramadigi enerji miktari
Lateral genlesme (mm): Kirilma bolgesindeki yanal deformasyon
Kirik yuzey gorunumu: Suneklik/gevreklik orani

Sicaklik Etkisi: Celik malzemelerde, ortam sicakligi dustukce darbe enerjisi belirli bir sicaklik araliginda ani olarak duser. Bu gecis sicakligi (DBTT - Ductile to Brittle Transition Temperature) ozellikle soguk iklimlerde calisan basinc kaplari, boru hatlari ve kopru yapilari icin kritik tasarim parametresidir.

Pratik Ornek: Dogu Anadolu'daki bir dogal gaz boru hatti projesi icin kullanilan API 5L X65 celik borularin -20 degreeC'de Charpy darbe enerjisi minimum 40 J olmalidir (boyuna yonde). Her kaynak prosedur yeterliligi (PQR) icin -20 degreeC ve 0 degreeC'de ucerden toplam 6 adet Charpy testi yapilir.

Izod Darbe Testi

Izod testi, numune alt ucundan dikey olarak tutulur ve ust ucundan sarkac darbesi uygulanir. Ozellikle polimer ve plastik malzemelerin darbe direnci degerlendirmesinde tercih edilir. ASTM D256 standardi polimer Izod testini, ASTM E23 ise metalik malzemeler icin Izod testini tanimlar.

Diger Tahribatli Test Yontemleri

Egme Testi (Bend Test)

Egme testi, ozellikle kaynak dikislerinin sunekligini ve yuzey/kok hatalarini degerlendirmek icin kullanilir. Numune, belirli bir mandrel capi etrafinda 180 dereceye kadar bukulerek yuzeyinde catlak olusup olusmadigi kontrol edilir.

Kaynak Egme Testi Turleri:

Yuz egme (Face Bend): Kaynak dikisinin ust yuzeyi gerilme altinda
Kok egme (Root Bend): Kaynak dikisinin kok tarafi gerilme altinda
Yan egme (Side Bend): Kalin saclar icin, kaynak kesiti gerilme altinda

Turkiye'de kaynakci sertifikasyon sinavlarinda (TS EN ISO 9606-1), her aday icin en az 2 adet egme testi yapilir. 3 mm'den buyuk catlak veya acik hata tespit edilirse sinav basarisiz sayilir.

Yorulma Testi (Fatigue Test)

Yorulma testi, malzemenin tekrarli (cevrimsel) yukler altinda belirli bir cevrim sayisina kadar dayanip dayanamayacagini belirler. Sonuclar, S-N (gerilme-cevrim) egrisi olarak raporlanir.

Uygulama Alanlari:

Ucak govde ve kanat elemanlari
Otomotiv suspansiyon parcalari (salincak kolu, stabilizator cubugu)
Turbin kanatlari ve miller
Disli ve rulman elemanlari

Bir havacilik parcasi icin 10^7 cevrim sonrasi kirilan numune, hasar tolere edilebilir tasarim (damage tolerance) yaklasiminin temelini olusturur.

Burkma Testi (Torsion Test)

Burkma testi, silindirik numunelere doner kuvvet (tork) uygulanarak malzemenin kayma mukavemeti ve kayma modulunun belirlenmesinde kullanilir. Otomotiv sektorunde saft, aks ve torsiyon cubugu gibi parcalarin tasarim dogrulamasinda kritik bir test yontemidir.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Sertlik Donusum Tablosu

Farkli sertlik olcekleri arasinda yaklasik donusum degerleri asagidaki tabloda verilmistir. Bu degerler karbon ve alasimsiz celikler icin gecerlidir (ASTM E140 referansli):

HRC	HV (Vickers)	HBW (Brinell)	HRB	Yaklasik Cekme Dayanimi (MPa)
65	832	-	-	-
60	697	-	-	-
55	595	-	-	2075
50	513	481	-	1760
45	446	421	-	1480
40	392	371	-	1250
35	345	327	-	1100
30	302	286	-	965
25	266	253	99.5	850
20	238	226	96.7	745
-	200	190	91.5	620
-	170	162	85.0	530
-	150	143	79.0	470
-	130	124	71.0	410

Not: Bu tablo yaklasik donusum degerleri icerir. Kesin donusum icin malzeme grubuna ozel ASTM E140 veya ISO 18265 tablolari referans alinmalidir. Ostenitik paslanmaz celik, aluminyum alasimlari ve demir disi metaller icin bu tablo gecerli degildir.

Tahribatsiz Muayene (NDT) Ozeti

Tahribatsiz muayene (NDT), malzemeye zarar vermeden iç yapı, yüzey ve yüzey altı hatalarını tespit etmeye yarayan test tekniklerinin genel adıdır. Asagida alti temel NDT yontemi ozetlenmistir. Her yontemin detayli aciklamasi icin Tahribatsiz Muayene Rehberi yazimuza bakabilirsiniz.

NDT Yontemi	Kisaltma	Tespit Ettigi Hatalar	Uygulama Kosulu	Tipik Hassasiyet
Gozle Muayene	VT	Yuzey hatalari, sekil bozukluklari	Yeterli aydinlatma (min 500 lux)	Gorunur hatalar
Ultrasonik Muayene	UT	Ic hatalar, kalinlik olcumu	Kuplaj ortami gerekli	1-2 mm catlak
Radyografik Muayene	RT	Ic hatalar (porozite, inkluzyon)	Radyasyon guvenligi	%1-2 et kalinligi
Manyetik Parcacik	MT	Yuzey ve yuzey alti catlaklar	Sadece ferromanyetik malzeme	0.5 mm yuzey catlagi
Sivi Penetrant	PT	Yuzey acik catlaklar	Yuzey temizligi kritik	1 micrometer genislik
Girdap Akimi	ET	Yuzey catlak, iletkenlik degisimi	Iletken malzeme	0.1-0.5 mm

NDT Yontemlerinin Ortak Avantaji

Tum NDT yontemlerinin en buyuk avantaji, test edilen parcayi hasarsiz birakmalaridir. Bu sayede:

%100 muayene mumkun hale gelir (ornekleme gerekmez)
Pahalive kritik parcalar test sonrasi kullanilmaya devam edebilir
Servis sirasindaki (in-service) parcalara periyodik kontrol uygulanabilir
Uretim hattinda gercek zamanli kalite kontrol saglanabilir

DT vs NDT Buyuk Karsilastirma Tablosu

Asagidaki tablo, tahribatli ve tahribatsiz muayene yontemlerini 14 kritik kriter uzerinden karsilastirmaktadir:

Kriter	Tahribatli Test (DT)	Tahribatsiz Test (NDT)
Numune durumu	Test sonrasi KULLANILMAZ	Test sonrasi KULLANILABILIR
Olcum turu	Dogrudan mekanik deger (MPa, J, HRC)	Dolayali tespit (hata varligi/boyutu)
Muayene kapsami	Ornekleme ile sinirli (%1-5)	%100 muayene mumkun
Maliyet (tekil)	Numune hazirlama + test ucreti	Ekipman + operator ucreti
Maliyet (tekrarli)	Her testte yeni numune gerekli	Ayni parcaya tekrarli uygulama
Sonuc guvenilirligi	Cok yuksek, standart tabanli	Operatore ve yonteme bagli
Uygulama ortami	Genellikle laboratuvar	Saha veya laboratuvar
Test suresi	Dakikalar-saatler	Saniyeler-dakikalar
Personel yetkinligi	Laborant/muhendis	Seviye I-II-III sertifikali operator
Standart gereksinimleri	ASTM E serisi, ISO mekanik test	ASME V, EN ISO 9712, SNT-TC-1A
Malzeme sinirlamasi	Hemen her malzemeye uygulanabilir	Yonteme gore sinirli (MT: ferromanyetik)
Hasar analizi katkisi	Kirilma mekanizmasi dogrudan incelenir	Hatanin konumu ve boyutu tespit edilir
Uretim hattinda kullanim	Partiden numune alinir	Hat uzerinde entegre edilebilir
Kayit ve izlenebilirlik	Sayisal deger, sertifika	Goruntu, sinyal kaydı, rapor

Onemli Not

Tahribatli ve tahribatsiz muayene birbirinin alternatifi degil, tamamlayicisidir. Ornegin bir basinc kabinin imalatinda:

Kaynak prosedur yeterliligi (PQR) icin oncelikle DT (cekme, egme, darbe, sertlik) yapilir
Uretim kaynakli her dikis NDT (UT veya RT + MT/PT) ile muayene edilir
Periyodik bakim sirasinda NDT ile tekrar kontrol edilir

Bu uc asamanin tumu birlikte gerceklestiginde kalite guvenilir sekilde saglanmis olur.

Hangi Durumda Hangisi Secilir - Karar Agaci

Asagidaki karar agaci, belirli bir muayene ihtiyacinda DT mi NDT mi secileceginize yardimci olacaktir:

Adim 1: Muayene Amacini Belirleyin

"Malzemenin mekanik ozelliklerini sayisal olarak bilmem gerekiyor mu?"

EVET -> Tahribatli test gereklidir (cekme, sertlik, darbe vb.)
HAYIR -> Adim 2'ye gecin

Adim 2: Parcanin Durumunu Degerlendirin

"Test sonrasi parcanin kullanilmasi gerekiyor mu?"

EVET -> Tahribatsiz test (NDT) kullanin
HAYIR -> Her iki yontem de uygulanabilir; Adim 3'e gecin

Adim 3: Muayene Kapsamini Belirleyin

"Uretilen parcalarin tamamini mi kontrol etmeliyim?"

EVET (%100 muayene) -> NDT kullanin (VT, UT, RT, MT, PT, ET)
HAYIR (ornekleme yeterli) -> DT veya NDT kullanilabilir

Adim 4: Hata Turunu Tanimlayin

"Hangi tur hatayi ariyorum?"

Ic hata (porozite, inkluzyon, catlak) -> UT veya RT
Yuzey catlagi (ferromanyetik malzeme) -> MT
Yuzey catlagi (her malzeme) -> PT
Mekanik ozellik dogrulama -> Cekme, sertlik, darbe testi

Adim 5: Maliyet ve Pratiklik

Seri uretim, yuksek hacim -> NDT (hat uzerinde otomatik muayene)
Dusuk hacim, yuksek kritiklik -> DT + NDT birlikte
Prototip ve Ar-Ge -> DT agirlikli (tam malzeme karakterizasyonu)

Sektorel Uygulama Tablosu

Farkli endustriyel sektorlerde tahribatli ve tahribatsiz test yontemlerinin kullanim alanlari asagidaki tabloda ozetlenmistir:

Sektor	Tahribatli Testler (DT)	Tahribatsiz Testler (NDT)	Ilgili Standart
Otomotiv	Cekme (sac, civata), sertlik (disli, kam mili), yorulma (suspansiyon)	UT (kaynak), MT (dovme parcalar), PT (aluminyum jant)	IATF 16949, VDA serisi
Havacilik	Cekme (Ti, Al, Ni alasimlari), yorulma (10^7 cevrim), sertlik	UT (kompozit, dovme), RT (doküm), ET (turbin kanadi), PT	AS9100, NADCAP
Basinc Kaplari	Cekme, Charpy (-20/-40 degreeC), egme, sertlik (HAZ)	UT (%100 dikis), RT (butting dikis), MT/PT (nozul kaynagi)	ASME BPVC, PED 2014/68/EU, EN 13445
Kaynakli Yapilar	Egme (yuz/kok), Charpy, makro inceleme, sertlik (HAZ)	UT, RT, MT, PT (secimleri EN ISO 17635'e gore)	EN 1090, AWS D1.1, EN ISO 15614
Boru Hatlari	Cekme, Charpy (-20 degreeC), egme, CTOD	UT (AUT %100), RT (cevre kaynagi), MT (HAZ kontrolu)	API 5L, ASME B31.3, EN 12732
Celik Konstrüksiyon	Cekme (plaka, bulonlu birlesim), Charpy	UT (T birlesim), MT (kolon-kiris kaynagi), VT (%100)	EN 1090-2, AISC 360
Enerji (Nükleer)	Cekme, Charpy (isinlama sonrasi), sürünme	UT (TOFD), RT, ET (boru demeti), VT	ASME III, RCC-M
Demiryolu	Cekme (ray), sertlik (tekerlek), darbe	UT (ray, aks), MT (tekerlek), ET (ray tarama)	EN 13674, EN 13261

Turkiye'den Sektorel Ornekler

Otomotiv: Bursa ve Kocaeli'deki OEM tesislerinde, govde kaynakli saclarin parca basina ultrasonic spot kaynak kontrolu (UT) yapilirken, her vardiyada belirli sayida parca kesilerek cekme-kesme (chisel test) ile tahribatli dogrulama yapilir.

Basinc Kaplari: Turkiye'de ASME U Stamp sertifikali imalatcilarda, her basinc kabinin PQR dosyasinda cekme, egme, Charpy ve sertlik test sonuclari bulunur. Uretim sirasinda ise kaynak dikisleri EN ISO 17635'e gore NDT ile muayene edilir.

Celik Yapilar: Istanbul ve Izmir'deki celik konstrüksiyon imalatcilarinda EN 1090-2 EXC3 sinifi yapilar icin tam penetrasyon kaynakli birlesimlerin %100'u UT ile muayene edilirken, imalat basinda kaynak prosedur onay testleri (cekme, egme, Charpy, makro, sertlik) DT ile gerceklestirilir.

Ilgili Standartlar

Tahribatli Test Standartlari

Standart	Konu	Aciklama
ASTM E8/E8M	Cekme testi	Metalik malzemelerin oda sicakliginda cekme test yontemi
ISO 6892-1	Cekme testi	Metalik malzemelerin cekme testi - Bolum 1: Oda sicakligi
ASTM E18	Rockwell sertlik	Rockwell sertlik olcme yontemi
ISO 6508	Rockwell sertlik	Metalik malzemelerde Rockwell sertlik testi
ASTM E10	Brinell sertlik	Brinell sertlik olcme yontemi
ISO 6506	Brinell sertlik	Metalik malzemelerde Brinell sertlik testi
ASTM E92	Vickers sertlik	Vickers ve Knoop mikrosertlik yontemi
ISO 6507	Vickers sertlik	Metalik malzemelerde Vickers sertlik testi
ASTM E23	Darbe testi	Charpy ve Izod centikli cubuk darbe testi
ISO 148	Charpy darbe	Metalik malzemelerde Charpy sarkac darbe testi
ASTM E140	Sertlik donusumu	Metalik malzemelerde sertlik donusum tablolari
ISO 18265	Sertlik donusumu	Sertlik donusum tablolari
ASTM E190	Egme testi	Kaynak egme test yontemi
ISO 5173	Egme testi	Kaynakli birlesimlerin egme testi
ASTM E466	Yorulma testi	Metalik malzemelerde eksiyel yorulma test yontemi

Tahribatsiz Test Standartlari (Ozet)

EN ISO 9712: NDT personel sertifikasyonu
SNT-TC-1A: ASNT NDT personel yeterliligi
ASME Bolum V: NDT muayene yontemleri
EN ISO 17635: Kaynakli birlesimlerin NDT genel kurallari
EN ISO 17640: Kaynak UT muayenesi
EN ISO 17636: Kaynak RT muayenesi
EN ISO 17638: Kaynak MT muayenesi
EN ISO 3452: Sivi penetrant (PT) muayenesi

Tum bu standartlarin guncel surumlerini takip etmek ve laboratuvar akreditasyonu icin ISO 17025 gereksinimlerini karsilamak endustriyel muayene laboratuvarlarinin temel sorumlulugudur.

Sikca Sorulan Sorular (SSS)

1. Tahribatli muayene ile tahribatsiz muayene arasindaki temel fark nedir?

Tahribatli muayene (DT), test numunesini kismen veya tamamen tahrip ederek malzemenin mekanik ozelliklerini (cekme dayanimi, sertlik, darbe enerjisi gibi) dogrudan sayisal olarak olcer. Tahribatsiz muayene (NDT) ise malzemeye zarar vermeden ic ve yuzey hatalarini (catlak, porozite, inkluzyon) tespit eder. DT "malzeme ne kadar dayanikli?" sorusuna cevap verirken, NDT "malzemede hata var mi?" sorusuna cevap verir.

2. Bir urun icin sadece NDT uygulamak yeterli midir?

Hayir, cogu endustriyel uygulamada DT ve NDT birlikte kullanilir. NDT, uretim sirasinda parcalarin hatalarini tespit ederken, DT imalat oncesinde malzeme ve kaynak prosedurlerinin mekanik uygunlugunu dogrular. Ornegin bir basinc kabinda, oncelikle kaynak proseduru DT ile onaylanir (PQR), sonra uretim sirasinsa dikisler NDT ile kontrol edilir.

3. Sertlik testi icin hangi yontemi secmeliyim: Rockwell, Brinell yoksa Vickers mi?

Secim malzeme turune ve test amacina baglidir. Rockwell, seri uretimde hizli sertlik kontrolu icin idealdir (sertlestirilmis parcalar icin HRC, yumusak malzemeler icin HRB). Brinell, dokum ve dovme gibi kaba taneli, heterojen yapili malzemelerde tercih edilir. Vickers, ince tabakalar, mikrosertlik profilleri, kaynak HAZ analizi ve kaplamali yuzeyler icin en uygun yontemdir. Genel kural: buyuk ve heterojen parcalar icin Brinell, seri uretim icin Rockwell, arastirma ve hassas olcum icin Vickers.

4. Charpy ve Izod darbe testleri arasindaki fark nedir?

Her iki test de malzemenin darbe direncini olcer ancak numune tutma ve darbe yonleri farklidir. Charpy testinde numune iki mesnet arasina yatay yerlestirilerek centik arkasından darbee edilir. Izod testinde numune dikey tutularak centik hizasindan darbe edilir. Metalik malzemelerde Charpy testi cok daha yaygindir. Izod testi ise polimer ve plastik malzemelerde standart yontem olarak kullanilir.

5. Kaynak muayenesinde hangi testler zorunludur?

Kaynak muayene gereksinimleri standart ve uygulama sinifina gore degisir. EN ISO 15614-1'e gore kaynak prosedur onayinda zorunlu DT testleri sunlardir: cekme, egme (yuz ve kok), Charpy darbe (-20 veya standart sicaklik), makro inceleme ve sertlik (HAZ dahil). NDT tarafinda ise EN ISO 17635'e gore kaynak dikisinin tam penetrasyon/kismi penetrasyon durumuna gore UT, RT, MT veya PT yontemlerinden biri veya birden fazlasi uygulanir.

6. Tahribatli test numuneleri nasil hazirlanir?

Numune hazirlama, ilgili standarda gore hassas bir bicimde yapilmalidir. Cekme testi icin ASTM E8/ISO 6892-1'de tanimlanan olculerde (gage uzunlugu, genislik, kalinlik toleranslari) numuneler CNC tezgahinda veya pres ile kesilir. Charpy numuneleri 10x10x55 mm boyutlarinda, V centik derinligi 2 mm ve centik aci 45 derece olacak sekilde hazirlanir. Numune yuzeyinde tezgah izleri, cizik veya catlak bulunmamalidir. Numune hazirlama ISO 17025 akrediteli laboratuvarlarda standart prosedurlere gore yapilir.

7. NDT operatoru sertifikasyonu nasil alinir?

NDT personel sertifikasyonu, Turkiye'de EN ISO 9712 standardina gore gerceklestirilir. Uc seviye vardir: Seviye I (uygulayici), Seviye II (degerlendirici ve rapor yazici), Seviye III (yontem sorumlusu ve prosedur yazici). Sertifikasyon icin ilgili yonteme ozel egitim (ornegin UT Seviye II icin en az 80 saat), belirli sure endustriyel deneyim, yazili ve pratik sinav basarisi gereklidir. Sertifikalar genellikle 5 yil gecerlidir ve yenilenmesi gerekir.

8. Turkiye'de tahribatli ve tahribatsiz test laboratuvarlari icin akreditasyon zorunlu mudur?

Yasal zorunluluk sektore gore degisir. Ancak ASME, PED ve EN 1090 gibi uluslararası standartlara gore imalat yapan firmalarda kullanilan test laboratuvarlarinin ISO 17025 akreditasyonuna sahip olmasi genellikle sarttir. Turkiye'de TURKAK (Turk Akreditasyon Kurumu), test ve kalibrasyon laboratuvarlarinin akreditasyonunu gerceklestirir. Akreditasyon zorunlu olmasa bile, test sonuclarinin uluslararasi gecerliligi ve musteri guveni icin siddetre tavsiye edilir.

Tahribatli ve tahribatsiz muayene, endustriyel kalite kontrol zincirinin birbirini tamamlayan iki temel halkasıdır. Tahribatli testler, malzemenin gercek mekanik performansini sayisal olarak ortaya koyarken; tahribatsiz testler, uretilen her parcadaki gizli hatalari tespit etmeye olanak tanir. Etkin bir kalite yonetim sistemi, her iki yaklasimi dogru yerde, dogru zamanda ve dogru standartta uygulayan bir strateji uzerine kurulur.

Ozellikle Turkiye'de otomotiv, basinc kaplari, celik konstrüksiyon ve enerji sektorlerinde faaliyet gosteren firmalar, DT ve NDT yontemlerini entegre bir sekilde kullanarak uretim kalitesini yukseltebilir, musteri sikayetlerini azaltabilir ve uluslararasi pazarlarda rekabet guclerini arttirabilir.

Bu yazi genel bilgilendirme amaclidir. Spesifik test gereksinimleri icin ilgili ulusal ve uluslararasi standartlara ve ISO 17025 akrediteli laboratuvarlara danismaniz tavsiye edilir.