Sitogenetik Nedir?

Sitogenetik, hücrelerdeki kromozomların yapısını, sayısını ve anormalliklerini inceleyen bilim dalıdır. Genetik ile sitolojinin (hücre bilimi) kesişim noktasında yer alır ve özellikle kalıtsal hastalıkların tanısında kritik öneme sahiptir.

Bir genetik tanı laboratuvarında "sitogenetik uzmanı" arayan iş ilanı gördüyseniz, bu pozisyon tam olarak kromozom analizi, hücre kültürü, preparat hazırlama ve ISCN standardına uygun raporlama yapan profesyoneli tanımlar.

Sitogenetik Ne İş Yapar?

Sitogenetik laboratuvarında temel iş akışı şöyledir:

1. Numune Alımı ve Hücre Kültürü

Numune türleri:

Periferik kan: En yaygın, lenfosit kültürü için (72 saat)
Kemik iliği: Hematolojik maligniteler için (24-48 saat)
Amniyon sıvısı: Prenatal tanı için (7-14 gün)
Koryon villüs (CVS): Erken prenatal tanı
Solid doku: Tümör sitogenetiği

Kültür süreci: Hücreler mitoz bölünmeyi stimüle eden ortamda (PHA - fitohemaglutinin) çoğaltılır. Metafaz aşamasında kolşisin ile durdurularak kromozomlar maksimum kondansasyonda yakalanır.

2. Preparat Hazırlama

Hipotonik işlem: Hücrelerin şişirilmesi (KCl solüsyonu)
Fiksasyon: Metanol:asetik asit (3:1) ile hücre yapısının korunması
Damlama: Lamlar üzerine hücre süspansiyonunun damlatılması
Yaşlandırma: Bantlama öncesi preparatların bekletilmesi

3. Bantlama Teknikleri

Kromozomların tanımlanabilmesi için farklı bantlama yöntemleri kullanılır:

Teknik	Yöntem	Kullanım
G-banding	Giemsa boyama (tripsin ile)	Rutin karyotipleme, en yaygın
Q-banding	Quinacrine (floresan)	Y kromozomu analizi
R-banding	Reverse Giemsa	G-bandinge tamamlayıcı
C-banding	Sentromerik heterokromatin	Sentromer bölgesi analizi
NOR-banding	Gümüş boyama	Akrosentrik kromozomlar
High-resolution	Prometafaz bantlama	Mikrodeletion/duplikasyon

G-banding dünya genelinde standart yöntemdir. Tripsin enzimi ile proteinler sindirildikten sonra Giemsa boyası ile AT-zengin bölgeler koyu, GC-zengin bölgeler açık renkte boyanır.

4. Mikroskopi ve Analiz

Minimum 20 metafaz analiz edilir (mozaikizm şüphesinde 50-100)
Her kromozom çifti tanımlanır
Sayısal ve yapısal anomaliler not edilir
Dijital görüntüleme ve karyogram oluşturma

5. ISCN'e Uygun Raporlama

Sonuçlar ISCN (International System for Human Cytogenomic Nomenclature) standardına göre raporlanır.

ISCN Nedir?

ISCN, insan kromozom anomalilerinin uluslararası standart terminolojisidir. İlk olarak 1960'larda Denver ve Paris konferanslarında temelleri atılmış, günümüzde ISCN 2020 versiyonu kullanılmaktadır.

ISCN Temel Kuralları

Normal karyotip:

46,XX    → Normal kadın
46,XY    → Normal erkek

Sayısal anomaliler:

47,XX,+21      → Down sendromu (Trizomi 21)
47,XY,+18      → Edwards sendromu (Trizomi 18)
45,X           → Turner sendromu (Monozomi X)
47,XXY         → Klinefelter sendromu

Yapısal anomaliler:

46,XX,del(5)(p15.2)        → 5p delesyonu (Cri du chat)
46,XY,t(9;22)(q34;q11.2)   → Philadelphia translokasyonu
46,XX,inv(9)(p11q13)       → 9. kromozom inversiyon
46,XY,dup(15)(q11.2q13)    → 15q duplikasyonu

ISCN Sembol ve Kısaltmalar

Sembol	Anlamı
p	Kısa kol (petit)
q	Uzun kol
cen	Sentromer
ter	Terminal (uç)
del	Delesyon
dup	Duplikasyon
inv	İnversiyon
t	Translokasyon
ins	İnsersiyon
r	Ring (halka) kromozom
i	İzokromozom
mar	Marker kromozom
+	Kazanç
-	Kayıp

Mozaikizm Gösterimi

mos 47,XX,+21[15]/46,XX[5]

Bu, 20 hücreden 15'inde trizomi 21, 5'inde normal karyotip olduğunu gösterir.

Moleküler Sitogenetik: FISH

FISH (Fluorescence In Situ Hybridization), spesifik DNA dizilerine floresan işaretli probların hibridize edilmesiyle kromozomal anomalilerin saptanmasıdır.

FISH Avantajları

Metafaz gerektirmez (interfaz hücrelerinde çalışır)
Hızlı sonuç (24-48 saat)
Spesifik bölgeleri hedefler
Kriptik translokasyonları saptar

FISH Prob Türleri

Prob Tipi	Kullanım
Sentromerik (CEP)	Anöploidi tespiti (13, 18, 21, X, Y)
Lokus-spesifik (LSI)	Mikrodeletion/translokasyon
Whole Chromosome Paint (WCP)	Kompleks yeniden düzenlemeler
Subtelomerik	Kriptik subtelomerik anomaliler

Yaygın FISH Panelleri

Prenatal hızlı anöploidi testi:

13, 18, 21, X, Y kromozomları

Hematolojik maligniteler:

BCR-ABL (Philadelphia) - KML
PML-RARA - APL
MYC, BCL2, BCL6 - Lenfoma

Solid tümörler:

HER2 amplifikasyonu - Meme kanseri
ALK translokasyonu - Akciğer kanseri

Sitogenetik Uzmanı Nasıl Olunur?

Eğitim Gereksinimleri

Lisans: Biyoloji, Moleküler Biyoloji ve Genetik (MBG), Tıbbi Biyoloji veya Biyomühendislik

Tercih edilen:

Yüksek lisans (Tıbbi Genetik, Moleküler Biyoloji)
Sitogenetik laboratuvarında staj/deneyim

Aranan Yetkinlikler

Teknik beceriler:

Hücre kültürü ve steril teknik
Mikroskopi (ışık ve floresan)
Bantlama ve preparat hazırlama
FISH protokolleri
Karyotipleme yazılımları
ISCN terminolojisi

Kişisel özellikler:

Detaylara dikkat (kritik!)
Sabır ve titizlik
Analitik düşünme
Ekip çalışması

Çalışma Alanları

Genetik tanı laboratuvarları: Prenatal, postnatal tanı
Hastane genetik bölümleri: Klinik sitogenetik
Onkoloji merkezleri: Kanser sitogenetiği
Üniversite/Araştırma: Akademik çalışmalar
IVF merkezleri: PGT (Preimplantasyon Genetik Test)

Kariyer Basamakları

Sitogenetik Teknisyeni → Kültür, preparat hazırlama
Sitogenetik Analisti → Karyotipleme, FISH analizi
Kıdemli Analist / Süpervizör → Raporlama, kalite kontrol
Laboratuvar Müdürü → Yönetim, akreditasyon

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Kalite ve Akreditasyon

Sitogenetik laboratuvarları için temel standartlar:

ISO 15189: Tıbbi laboratuvarlar için akreditasyon
CAP (College of American Pathologists): Uluslararası kalite programı
EMQN (European Molecular Genetics Quality Network): Dış kalite değerlendirme

Kalite Kontrol Parametreleri

Kültür başarı oranı
Bantlama kalitesi (bant rezolüsyonu)
Analiz edilen metafaz sayısı
Raporlama süresi (TAT)
ISCN uyumu

Sitogenetik vs Moleküler Genetik

Özellik	Sitogenetik	Moleküler Genetik
İnceleme düzeyi	Kromozom (mikroskobik)	DNA/RNA (moleküler)
Rezolüsyon	5-10 Mb	Tek nükleotid
Yöntemler	Karyotip, FISH	PCR, NGS, Sanger
Avantaj	Genom geneli bakış	Yüksek duyarlılık
Dezavantaj	Düşük rezolüsyon	Hedefe yönelik