Validasyon Nedir?

Bir ilaç formülünüz var. Laboratuvarda çalışıyor. Peki fabrika ölçeğinde de aynı şekilde çalışacağından nasıl emin olacaksınız? İşte validasyon tam da bu soruya cevap veriyor.

Validasyon Ne Demek?

Validasyon, bir sistem, proses veya metodun sürekli olarak önceden belirlenmiş kabul kriterlerini karşılayacak sonuçlar ürettiğini kanıtlama sürecidir.

Basit ifadeyle: "Yaptığımız şeyin gerçekten işe yaradığını belgelemek."

FDA validasyonu şöyle tanımlar: "Belirli bir proses, metot veya sistemin, sürekli olarak spesifikasyonları karşılayan ürün üreteceğine dair yüksek derecede güvence sağlayan belgelenmiş kanıt."

Validasyon ve Verifikasyon Farkı

Bu iki kavram sıkça karıştırılıyor.

Verifikasyon: Doğru mu yapıyoruz? Spesifikasyonlara uyuyor mu?

Validasyon: Doğru şeyi mi yapıyoruz? Amacına uygun mu?

Bir örnek:

Verifikasyon: Tablet kalınlığı 4.0-4.5 mm spesifikasyonunda mı? (Ölçüm)
Validasyon: Bu tablet formülasyonu her seferinde aynı kalitede üretiliyor mu? (Kanıt)

Verifikasyon tek sefer yapılabilir. Validasyon sürekli bir kanıtlama sürecidir.

Validasyon Neden Önemli?

Hasta güvenliği. İlaç sektöründe validasyon olmadan ürün piyasaya çıkamaz. Hasta güvenliği doğrudan buna bağlı.

Düzenleyici gereklilik. FDA, EMA, Sağlık Bakanlığı... Tüm otoriteler validasyon istiyor.

Kalite güvencesi. "Çalışıyor" demek yetmez. "Her seferinde aynı şekilde çalışacak" demeniz lazım.

Maliyet azaltma. Sorunları erken aşamada tespit etmek, piyasada sorun yaşamaktan ucuz.

Süreklilik. Personel değişse bile, proses aynı sonucu vermeli.

Validasyon Türleri

Proses Validasyonu

Üretim sürecinin tutarlı bir şekilde kabul edilebilir kalitede ürün ürettiğini kanıtlama.

Üç aşaması var:

1. Proses Tasarımı: Prosesi anlama, kritik proses parametrelerini belirleme, kontrol stratejisi oluşturma.

2. Proses Nitelendirme (PQ): Ticari ölçekte validasyon partileri üretme. Genellikle ardışık 3 parti.

3. Sürekli Proses Doğrulama: Üretim sürerken prosesi izleme, verileri analiz etme.

Temizlik Validasyonu

Ekipmanın ürün değişimlerinde yeterince temizlendiğini kanıtlama.

Kritik sorular:

Önceki üründen kalıntı var mı?
Deterjan kalıntısı var mı?
Mikrobiyolojik kontaminasyon var mı?

Kabul limitleri belirlenir (genellikle ppm veya mcg/cm² cinsinden) ve temizlik prosedürünün bu limitlerin altında kaldığı kanıtlanır.

Ekipman Validasyonu (Kalifikasyon)

Ekipmanın amaçlanan kullanım için uygun olduğunu kanıtlama.

IQ (Kurulum Kalifikasyonu): Ekipman doğru kuruldu mu?

OQ (Operasyonel Kalifikasyon): Ekipman tasarlandığı gibi çalışıyor mu?

PQ (Performans Kalifikasyonu): Ekipman gerçek üretim koşullarında beklenen performansı gösteriyor mu?

Analitik Metot Validasyonu

Laboratuvar test metodunun güvenilir sonuçlar verdiğini kanıtlama.

Validasyon parametreleri:

Doğruluk (Accuracy)
Kesinlik (Precision)
Özgüllük (Specificity)
Doğrusallık (Linearity)
Aralık (Range)
Tespit Limiti (LOD)
Tayin Limiti (LOQ)
Dayanıklılık (Robustness)

Bilgisayar Sistemi Validasyonu (CSV)

Bilgisayar sistemlerinin amaçlanan kullanım için uygun olduğunu kanıtlama. GMP ortamında kullanılan yazılımlar validasyon gerektirir.

21 CFR Part 11 ve EU Annex 11 gereksinimleri var.

Validasyon Süreci

Adım 1: Validasyon Planı

Her validasyon bir planla başlar. Plan şunları içerir:

Kapsam
Sorumluluklar
Kabul kriterleri
Test metodları
Zaman çizelgesi

Adım 2: Protokol Hazırlama

Detaylı test protokolü yazılır:

Ne test edilecek?
Nasıl test edilecek?
Kabul kriterleri ne?
Sapma durumunda ne yapılacak?

Protokol uygulamadan önce onaylanmalı.

Adım 3: Uygulama

Protokol adım adım uygulanır. Her şey belgelenir. Sapma varsa kaydedilir.

Adım 4: Raporlama

Sonuçlar validasyon raporunda derlenir:

Test sonuçları
Sapma değerlendirmeleri
Kabul kriterleri karşılandı mı?
Sonuç ve öneriler

Adım 5: Onay

Rapor ilgili bölümler tarafından gözden geçirilir ve onaylanır.

Validasyon Dokümantasyonu

GMP'nin altın kuralı: "Yazılı değilse yapılmamıştır."

Validasyon dokümantasyonu şunları içerir:

Validasyon Master Planı (VMP)
Protokoller
Ham veriler
Raporlar
Sapma kayıtları
Değişiklik kontrol kayıtları

Tüm dokümanlar izlenebilir ve denetlenebilir olmalı.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Re-validasyon

Validasyon bir kez yapılıp biten bir iş değil. Re-validasyon gerektiğinde:

Proses veya ekipman değişikliğinde
Belirli periyotlarda (genellikle yıllık)
Performans düşüşü gözlendiğinde
Düzenleyici gereklilik değiştiğinde

Re-validasyon kapsamı değişikliğin etkisine göre belirlenir.

Sektörel Gereksinimler

İlaç sektörü: En sıkı gereksinimler. FDA 21 CFR Part 211, EU GMP Annex 15.

Tıbbi cihaz: ISO 13485 ve FDA 21 CFR Part 820.

Gıda: FSMA gereksinimleri, HACCP validasyonu.

Kozmetik: ISO 22716 GMP.

Validasyon Zorlukları

Kaynak gereksinimi. Validasyon zaman, para ve personel ister.

Dokümantasyon yükü. Her şeyi belgelemek zaman alır.

Değişiklik yönetimi. Her değişiklik validasyon etkisi değerlendirilmeli.

Bilgi eksikliği. Validasyon uzmanlık gerektirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Validasyon ve kalifikasyon aynı mı?

Benzer ama farklı. Kalifikasyon genellikle ekipman için kullanılır (IQ, OQ, PQ). Validasyon prosesler, metodlar ve sistemler için kullanılır. Kalifikasyon validasyonun bir parçası olarak düşünülebilir.

Kaç parti validasyon gerekir?

Geleneksel yaklaşımda ardışık 3 başarılı parti. Ama modern yaklaşım (sürekli proses doğrulama) daha esnek. Risk ve veri bazlı karar alınabilir.

Validasyon ne kadar sürer?

Kapsama göre değişir. Basit bir temizlik validasyonu haftalar alabilir. Kapsamlı bir proses validasyonu aylar sürebilir.

Re-validasyon ne zaman gerekir?

Proses veya ekipman değişikliğinde, periyodik olarak (genellikle yıllık), performans düşüşünde, düzenleyici gereklilik değiştiğinde.

Validasyon eğitimi gerekli mi?

Kesinlikle. Validasyon uzmanlık gerektirir. Temel kavramlar, sektörel gereksinimler, dokümantasyon becerileri... Eğitim olmadan validasyon yapmak zor.