AMS 2750 Nedir? Pirometri Standardı Rehberi
Bir uçak motoru parçası ısıl işlem fırınına giriyor. 850°C'de 2 saat tutulacak, sonra kontrollü soğutulacak. Ama fırının gerçekten 850°C'de olduğundan emin misiniz? Fırının her köşesi aynı sıcaklıkta mı? Sıcaklık ölçerler doğru mu gösteriyor?
İşte AMS 2750 tam bu soruları yanıtlayan standarttır. Havacılık ve savunma sanayiinde ısıl işlem ekipmanlarının sıcaklık doğruluğunu ve homojenliğini garanti altına alan bu standart, "pirometrinin anayasası" olarak bilinir.
AMS 2750 Ne Demek?
AMS 2750, SAE International tarafından yayımlanan Pyrometry (Pirometri) standardıdır. Tam adı "Pyrometry - AMS2750" olup, ısıl işlem ekipmanlarının sıcaklık ölçüm ve kontrol sistemlerine ilişkin gereksinimleri tanımlar.
Standart şu konuları kapsar:
- Sıcaklık sensörleri (termokupllar) ve enstrümanların kalibrasyonu
- Fırın sıcaklık homojenliği testleri (TUS)
- Sistem doğruluk testleri (SAT)
- Ekipman sınıflandırması ve toleranslar
- Kayıt tutma ve izlenebilirlik
AMS 2750, özellikle NADCAP akreditasyonu gerektiren havacılık ısıl işlem tesislerinde zorunludur. Ancak otomotiv, enerji ve medikal sektörlerinde de yaygın olarak referans alınır.
AMS 2750 Revizyonları
Standart düzenli olarak güncellenir:
| Revizyon | Yıl | Önemli Değişiklikler |
|---|---|---|
| AMS 2750D | 2005 | Uzun süre geçerli kalan ana revizyon |
| AMS 2750E | 2012 | Enstrümantasyon gereksinimleri güncellendi |
| AMS 2750F | 2020 | Dijital kayıt, veri bütünlüğü gereksinimleri eklendi |
| AMS 2750G | 2023 | Güncel revizyon, harmonizasyon güncellemeleri |
Güncel versiyon AMS 2750G'dir. Her yeni revizyon, geçiş süresi tanır ve tesislerin sistemlerini güncellemesi beklenir.
Temel Kavramlar
AMS 2750'yi anlamak için bazı temel kavramları bilmek gerekir:
Pirometri (Pyrometry)
Sıcaklık ölçüm bilimidir. Isıl işlemde pirometri, fırın sıcaklığının doğru ölçülmesi ve kontrol edilmesiyle ilgilenir.
Termokupl (Thermocouple)
Sıcaklık sensörüdür. İki farklı metalin birleşim noktasında oluşan voltaj farkı, sıcaklığa dönüştürülür. Yaygın tipler:
- K tipi: Genel amaçlı, -200°C ile +1260°C
- N tipi: K tipinin geliştirilmiş versiyonu
- J tipi: Düşük-orta sıcaklıklar
- R, S, B tipleri: Yüksek sıcaklıklar, hassas uygulamalar
Enstrümantasyon
Sıcaklık okuma, kaydetme ve kontrol cihazlarıdır:
- Sıcaklık kontrolörleri
- Kayıt cihazları (recorders)
- Veri toplama sistemleri
Çalışma Hacmi (Work Zone)
Fırının parçaların yerleştirildiği ve işlem gördüğü bölgesidir. TUS bu hacimde yapılır.
Ekipman Sınıflandırması
AMS 2750, ısıl işlem ekipmanlarını sıcaklık toleranslarına göre sınıflandırır:
Enstrümantasyon Tipleri
| Tip | Açıklama | Kullanım |
|---|---|---|
| A | En yüksek doğruluk | Kritik havacılık uygulamaları |
| B | Yüksek doğruluk | Standart havacılık ısıl işlem |
| C | Orta doğruluk | Genel endüstriyel uygulamalar |
| D | Standart doğruluk | Düşük kritiklik uygulamaları |
| E | Temel doğruluk | Ön ısıtma, kurutma |
Fırın Sınıfları
Sıcaklık homojenliği toleranslarına göre:
| Sınıf | Tolerans | Tipik Uygulama |
|---|---|---|
| 1 | ±3°C (±5°F) | En kritik havacılık parçaları |
| 2 | ±6°C (±10°F) | Standart havacılık ısıl işlem |
| 3 | ±8°C (±15°F) | Genel ısıl işlem |
| 4 | ±10°C (±20°F) | Düşük kritiklik |
| 5 | ±14°C (±25°F) | Genel endüstriyel |
| 6 | ±28°C (±50°F) | Ön ısıtma, kurutma |
Havacılık uygulamalarında genellikle Sınıf 1 veya 2 gereklidir.
TUS - Temperature Uniformity Survey
TUS, fırın çalışma hacmindeki sıcaklık dağılımının homojen olduğunu doğrulayan testtir. "Fırının her köşesi aynı sıcaklıkta mı?" sorusunu yanıtlar.
TUS Neden Gerekli?
Isıl işlemde parçanın her noktası aynı sıcaklığa ulaşmalıdır. Sıcaklık farklılıkları:
- Malzeme özelliklerinde tutarsızlık
- Çarpılma ve boyutsal hatalar
- Metalurjik problemler (eksik dönüşüm, aşırı tane büyümesi)
TUS Nasıl Yapılır?
1. Hazırlık:
- Test termokuplları kalibre edilir
- Çalışma hacmi tanımlanır
- Test sıcaklıkları belirlenir (genellikle düşük, orta, yüksek)
2. Sensör Yerleşimi:
- Çalışma hacminin köşeleri ve merkezi
- Minimum 9 nokta (3x3x3 grid)
- Büyük fırınlarda daha fazla nokta
3. Test Uygulaması:
- Fırın test sıcaklığına getirilir
- Stabilizasyon süresi beklenir
- Tüm sensörlerden eşzamanlı okuma alınır
- Belirli süre boyunca (genellikle 30 dakika) kayıt
4. Değerlendirme:
- Her sensörün set noktasından sapması hesaplanır
- Maksimum sapma, fırın sınıfı toleransını karşılamalı
- Sonuçlar belgelenir
TUS Sıklığı
| Fırın Sınıfı | TUS Sıklığı |
|---|---|
| Sınıf 1, 2 | Aylık veya 90 günde bir |
| Sınıf 3, 4, 5 | 6 ayda bir veya yıllık |
| Sınıf 6 | Yıllık |
Ayrıca şu durumlarda TUS tekrarlanmalı:
- Isıtma elemanları değiştiğinde
- Kontrol sistemi değiştiğinde
- Fırın taşındığında veya tadilat yapıldığında
- Müşteri talep ettiğinde
TUS Raporunda Bulunması Gerekenler
- Fırın tanımı ve seri numarası
- Test tarihi ve saati
- Test sıcaklığı(ları)
- Sensör konumları (şematik)
- Her sensörden okunan değerler
- Maksimum sapma
- Sonuç (Geçti/Kaldı)
- Test yapan kişi imzası
SAT - System Accuracy Test
SAT, sıcaklık ölçüm sisteminin doğruluğunu kontrol eden testtir. Kontrol termokuplü, enstrümantasyon ve kayıt cihazının birlikte doğru çalıştığını doğrular.
SAT Neden Gerekli?
Bir fırın sistemi şu bileşenlerden oluşur:
- Kontrol termokuplü (fırına bakan sensör)
- Kontrol cihazı (sıcaklık kontrolörü)
- Kayıt cihazı (recorder)
- Kablolar ve bağlantılar
Her bileşen ayrı ayrı doğru olsa bile, birlikte çalışırken toplam hata oluşabilir. SAT, zincirin tamamını test eder.
SAT Nasıl Yapılır?
Yöntem 1: Test Termokuplü ile Karşılaştırma
- Kalibreli test termokuplü, kontrol termokuplüne yakın konumlandırılır
- Fırın çalışma sıcaklığına getirilir
- Her iki sensörün okumaları karşılaştırılır
- Fark, izin verilen tolerans dahilinde olmalı
Yöntem 2: Simülasyon
- mV/mA simülatörü kontrol sistemine bağlanır
- Bilinen bir sıcaklığa karşılık gelen sinyal verilir
- Sistem okuması ile beklenen değer karşılaştırılır
SAT Toleransları
| Enstrümantasyon Tipi | SAT Toleransı |
|---|---|
| Tip A | ±1°C (±1.7°F) |
| Tip B | ±2°C (±4°F) |
| Tip C | ±3°C (±5°F) |
| Tip D | ±4°C (±7°F) |
| Tip E | ±5°C (±9°F) |
SAT Sıklığı
| Enstrümantasyon Tipi | SAT Sıklığı |
|---|---|
| Tip A, B | Haftalık |
| Tip C | Aylık |
| Tip D, E | 3 ayda bir |
Enstrüman Kalibrasyonu
AMS 2750, tüm sıcaklık ölçüm enstrümanlarının düzenli kalibrasyonunu zorunlu kılar.
Termokupl Kalibrasyonu
Yük Termokuplleri:
- Her kullanımda veya belirli saat sonra değiştirilir
- Expendable (tek kullanımlık) veya reusable (çok kullanımlık)
Kontrol/Kayıt Termokuplleri:
- Düzenli kalibrasyon gerekir
- Kalibrasyon aralığı enstrümantasyon tipine göre değişir
| Enstrümantasyon Tipi | Termokupl Kalibrasyon Aralığı |
|---|---|
| Tip A | 3 ayda bir |
| Tip B | 6 ayda bir |
| Tip C, D | Yıllık |
| Tip E | 2 yılda bir |
Enstrüman (Kontrolör/Recorder) Kalibrasyonu
| Enstrümantasyon Tipi | Kalibrasyon Aralığı |
|---|---|
| Tip A | 3 ayda bir |
| Tip B | 6 ayda bir |
| Tip C | Yıllık |
| Tip D, E | 2 yılda bir |
Kalibrasyon Gereksinimleri
- Kalibrasyon, izlenebilir referans standartlara karşı yapılmalı
- Referans standartlar NIST veya eşdeğer ulusal standartlara izlenebilir olmalı
- Kalibrasyon laboratuvarı tercihen ISO 17025 akrediteli olmalı
- Kalibrasyon sertifikaları belirsizlik değerlerini içermeli
Sektörel Uzmanlık için Profesyonel Eğitimler
AS9100, DO-178C, DO-254, NADCAP, AMS 2750 ve daha fazlası için sektör deneyimli uzman eğitmenlerden sertifikalı eğitim programları.
Eğitimleri KeşfetSertifikalı Eğitimler
Uluslararası geçerlilikte sertifikalar
Uzman Eğitmenler
Sektör deneyimli profesyoneller
Uygulamalı İçerik
Gerçek vaka çalışmaları
Esnek Programlar
Online ve yüz yüze seçenekler
Kayıt Tutma ve Veri Bütünlüğü
AMS 2750G, dijital kayıt ve veri bütünlüğü konularında önemli gereksinimler içerir.
Kayıt Gereksinimleri
- Tüm ısıl işlem çevrimleri kaydedilmeli
- Kayıtlar tarih, saat, sıcaklık, süre bilgilerini içermeli
- Kayıtlar, parça ile ilişkilendirilebilir olmalı (izlenebilirlik)
- Minimum saklama süresi: 10 yıl (havacılık)
Dijital Kayıt Gereksinimleri
AMS 2750F/G ile gelen yeni gereksinimler:
- Dijital imza veya güvenli erişim kontrolü
- Veri değişikliği durumunda audit trail
- Yedekleme prosedürleri
- Siber güvenlik önlemleri
Batch/Lot İzlenebilirliği
Her ısıl işlem çevrimi için:
- Parça tanımı (parça numarası, seri numarası)
- Isıl işlem spesifikasyonu referansı
- Fırın tanımı
- Çevrim parametreleri (sıcaklık, süre, atmosfer)
- Operatör bilgisi
- Tarih ve saat
AMS 2750 ve NADCAP İlişkisi
NADCAP (National Aerospace and Defense Contractors Accreditation Program), havacılık özel prosesleri için akreditasyon programıdır. Isıl işlem NADCAP akreditasyonunda AMS 2750 uyumu zorunludur.
NADCAP Heat Treat Denetimi
NADCAP denetçileri şunları kontrol eder:
- AMS 2750 uyumlu pirometri sistemi
- TUS ve SAT kayıtları
- Kalibrasyon kayıtları
- Operatör eğitim kayıtları
- İç denetim kayıtları
Yaygın NADCAP Bulguları
- TUS sıklığının karşılanmaması
- SAT toleranslarının aşılması
- Kalibrasyon sürelerinin geçmiş olması
- Kayıt eksiklikleri
- İzlenebilirlik kopuklukları
Uygulama Rehberi
AMS 2750 uyumlu sistem kurmak için adım adım yaklaşım:
Adım 1: Mevcut Durum Analizi
- Mevcut ekipmanları listeleyin
- Müşteri gereksinimlerini belirleyin (hangi sınıf/tip gerekli)
- Gap analizi yapın
Adım 2: Ekipman Yükseltme
- Gerekli enstrümantasyon tipine uygun ekipman temin edin
- Kalibreli termokupl stoğu oluşturun
- Kalibrasyon hizmeti sağlayıcı belirleyin
Adım 3: Prosedür Geliştirme
- TUS prosedürü yazın
- SAT prosedürü yazın
- Kalibrasyon prosedürü yazın
- Kayıt formları oluşturun
Adım 4: Personel Eğitimi
- Pirometri temel eğitimi
- TUS/SAT uygulama eğitimi
- Kayıt tutma eğitimi
Adım 5: Başlangıç Testleri
- İlk TUS'u gerçekleştirin
- Fırın sınıfını doğrulayın
- SAT'ı uygulayın
- Tüm kayıtları oluşturun
Adım 6: Sürekli Uyum
- Periyodik test takvimi oluşturun
- Kalibrasyon takip sistemi kurun
- İç denetim programı uygulayın
Sık Yapılan Hatalar
Hata 1: TUS Sıklığının Atlanması
Sorun: Yoğun üretim nedeniyle TUS erteleniyor.
Çözüm: TUS takvimini üretim planına entegre edin. Alternatif fırın planlayın.
Hata 2: Yanlış Termokupl Tipi Kullanımı
Sorun: Uygulama için yanlış termokupl tipi seçilmiş.
Çözüm: Sıcaklık aralığı ve ortam koşullarına göre doğru tip seçin.
Hata 3: Kalibrasyon Süresi Takibi
Sorun: Kalibrasyonlar süresinde yapılmıyor.
Çözüm: Kalibrasyon yönetim yazılımı kullanın. Hatırlatma sistemi kurun.
Hata 4: Yetersiz Kayıt
Sorun: Test ve çevrim kayıtları eksik veya okunamaz.
Çözüm: Standart formlar kullanın. Dijital kayıt sistemine geçin.
Hata 5: TUS Sensör Konumlandırma Hatası
Sorun: Sensörler çalışma hacmini temsil etmiyor.
Çözüm: Sensör yerleşim planını standarda göre hazırlayın ve uygulayın.
Sıkça Sorulan Sorular
AMS 2750 kimler için zorunlu?
Havacılık ve savunma sanayi ısıl işlem tedarikçileri için fiilen zorunludur. Boeing, Airbus, Lockheed Martin gibi OEM'ler ve NADCAP akreditasyonu AMS 2750 uyumu gerektirir. Diğer sektörlerde müşteri talebiyle uygulanır.
TUS ne sıklıkla yapılmalı?
Fırın sınıfına göre değişir. Sınıf 1-2 için aylık veya 90 günde bir, düşük sınıflar için 6 ay ile yıllık arasında. Ayrıca önemli değişikliklerden sonra TUS zorunludur.
SAT ile TUS farkı nedir?
TUS fırının sıcaklık homojenliğini test eder (çalışma hacmi boyunca). SAT ise ölçüm sisteminin doğruluğunu test eder (sensör + enstrüman zinciri).
Hangi termokupl tipi kullanmalıyım?
Uygulama sıcaklığına göre değişir. 1000°C'ye kadar K veya N tipi yaygındır. Yüksek sıcaklıklar için R, S veya B tipi kullanılır. Müşteri spesifikasyonunu kontrol edin.
AMS 2750 sertifikası var mı?
Hayır, AMS 2750 için ayrı sertifikasyon yoktur. Uyum, NADCAP denetimleri veya müşteri denetimleri ile doğrulanır. ISO 17025 akrediteli kalibrasyon laboratuvarı kullanımı beklenir.
Dijital recorder zorunlu mu?
AMS 2750G ile dijital kayıt tercih edilir ancak analog/kağıt kayıt hala kabul edilebilir. Dijital sistemlerde veri bütünlüğü gereksinimleri (audit trail, erişim kontrolü) uygulanmalıdır.
AMS 2750, ısıl işlem kalitesinin temel taşıdır. Doğru sıcaklık kontrolü olmadan güvenilir ısıl işlem yapılamaz. TUS ve SAT testleri, enstrüman kalibrasyonu ve kayıt tutma gereksinimleri, ısıl işlem süreçlerinin tekrarlanabilir ve izlenebilir olmasını sağlar.
