AS9102 Nedir? First Article Inspection Standardı Rehberi

Havacılık sektöründe bir tedarikçi olarak ilk partinizi göndermeye hazırlanıyorsunuz. Müşteriniz soruyor: "FAI raporunuz AS9102'ye uygun mu?" Bu soru, sektörde yeni olanlar için kafa karıştırıcı olabilir. AS9102 tam olarak nedir ve FAI'den farkı ne?

AS9102, First Article Inspection (FAI) sürecinin nasıl yürütüleceğini ve raporlanacağını tanımlayan uluslararası havacılık standardıdır. FAI kavramsal bir süreçken, AS9102 bu sürecin standardize edilmiş kurallar bütünüdür. Tıpkı kalite yönetim sisteminin AS9100 ile standartlaştırılması gibi, FAI süreci de AS9102 ile standart bir formata kavuşmuştur.

AS9102 Standardının Amacı

AS9102, SAE International tarafından IAQG (International Aerospace Quality Group) adına yayımlanan bir standarttır. Standardın tam adı "Aerospace First Article Inspection Requirement" olup Türkçe karşılığı "Havacılık İlk Madde Muayene Gereksinimleri"dir.

Standardın temel amaçları şunlardır:

Tutarlılık sağlamak. Dünyanın her yerindeki havacılık tedarikçileri aynı formatta FAI raporu hazırlar. Boeing'e parça satan bir Türk firması ile Airbus'a parça satan bir Alman firması aynı dili konuşur.

Minimum gereksinimleri tanımlamak. Standart, FAI raporunda bulunması gereken minimum bilgileri belirler. Müşteriler ek gereksinimler ekleyebilir ama bu minimum seviyenin altına inemez.

İzlenebilirliği garanti altına almak. Her boyutun, her malzemenin, her özel prosesin kaydı tutulur. Yıllar sonra bile bir parçanın üretim detaylarına ulaşılabilir.

Tedarik zinciri güvenini oluşturmak. OEM'ler, AS9102 uyumlu FAI raporlarına güvenir. Bu güven, tedarik zincirinin sorunsuz işlemesini sağlar.

AS9102 Revizyon Geçmişi

AS9102 standardı, havacılık sektörünün ihtiyaçlarına paralel olarak gelişmiştir.

Revizyon	Yıl	Önemli Değişiklikler
AS9102 (Orijinal)	2000	İlk yayın. Temel FAI gereksinimleri tanımlandı.
AS9102A	2004	Form yapısı netleştirildi. Kısmi FAI kavramı eklendi.
AS9102B	2014	Üç form yapısı yeniden düzenlendi. Dijital veri gereksinimleri eklendi. Balonlama kuralları detaylandırıldı.

Güncel versiyon AS9102 Rev B'dir. Avrupa'da aynı standart EN 9102, Asya-Pasifik'te SJAC 9102 olarak adlandırılır. Teknik içerikleri aynıdır.

AS9102 Rev B Temel Gereksinimleri

AS9102 Rev B, FAI sürecinin tüm aşamalarını kapsar. Standardın ana bölümleri şunlardır:

Kapsam (Scope)

Standart, tasarım kayıtlarında tanımlanan gereksinimlerin üretim süreçleriyle karşılandığını doğrulamak için uygulanır. Kapsam dahilindeki durumlar:

Yeni parça numarası veya indeks ile ilk üretim
Tasarım gereksinimlerini etkileyen mühendislik değişiklikleri
Parça veya proses uygunsuzluğunu düzeltmek için yapılan değişiklikler
Üretim aracı veya ekipman değişikliği
Proses veya yöntem değişikliği
Üretim kaynağı veya tesis değişikliği
Uzun süreli üretim durağı sonrası yeniden başlatma (genellikle 24 ay)
Alt tedarikçi veya malzeme tedarikçisi değişikliği

FAI Türleri

AS9102, iki tür FAI tanımlar:

Tam FAI (Full FAI): Tüm tasarım karakteristiklerinin doğrulandığı kapsamlı FAI. Yeni parça üretiminde veya önemli değişikliklerde zorunludur.

Kısmi FAI (Partial FAI veya Delta FAI): Sadece değişiklikten etkilenen karakteristiklerin doğrulandığı FAI. Değişikliğin kapsamına göre uygulanır. Referans olarak önceki tam FAI'ye atıfta bulunulur.

Balonlama (Ballooning) Gereksinimleri

Balonlama, çizim üzerindeki her karakteristiğin benzersiz bir numara ile işaretlenmesidir. AS9102 Rev B'nin balonlama kuralları:

Her boyut, tolerans ve not numaralandırılmalıdır
Referans boyutlar "REF" olarak işaretlenmelidir
Key Characteristics (KC) ve Safety Critical Items (SCI) özel olarak tanımlanmalıdır
Balonlanmış çizim, FAI paketinin bir parçası olmalıdır
Numara sırası mantıklı bir akış izlemelidir (sol üstten başlayarak)

Karakteristik Hesabı

Standart, FAI'de doğrulanması gereken karakteristik türlerini tanımlar:

Boyutsal karakteristikler: Uzunluk, çap, açı, konum toleransları, geometrik toleranslar (GD&T)

Malzeme karakteristikleri: Kimyasal bileşim, mekanik özellikler, ısıl işlem durumu

Proses karakteristikleri: Özel proses parametreleri, yüzey işlem gereksinimleri

Fonksiyonel karakteristikler: Sızdırmazlık, montaj uyumu, elektriksel özellikler

AS9102 Üç Form Yapısı

AS9102 Rev B, FAI raporlamasını üç standart form üzerinden yapar. Bu formlar birbirini tamamlar ve eksiksiz bir FAI paketi oluşturur.

Form 1: Part Number Accountability (Parça Numarası Hesabı)

Form 1, FAI'nin "kapak sayfası" gibidir. İçeriği:

Üst bölüm (Header):

Parça numarası ve revizyonu
Parça adı
Tedarikçi/Üretici bilgileri
Müşteri bilgileri
FAI türü (tam/kısmi)
FAI numarası ve tarihi

Alt parça listesi: Montajlarda, her alt parça için ayrı satır açılır. Her satırda:

Alt parça numarası
Alt parçanın FAI durumu (mevcut FAI referansı veya yeni FAI)
Tedarikçi bilgisi

Onay bölümü:

Hazırlayan kişi imzası ve tarihi
Kalite onay imzası ve tarihi
Müşteri onayı (gerekiyorsa)

Form 2: Product Accountability (Ürün Hesabı)

Form 2, iki ana bölümden oluşur:

Malzeme Bölümü: Her malzeme için:

Malzeme spesifikasyonu (AMS, MIL-SPEC, müşteri spec)
Heat/Lot numarası
Malzeme sertifika referansı
Uygunluk durumu (Conform/Non-conform)

Özel Proses Bölümü: Her özel proses için:

Proses türü (kaynak, ısıl işlem, kaplama, NDT vb.)
Proses spesifikasyonu
Tedarikçi/Proses kaynağı
Nadcap veya müşteri onay durumu
Sertifika/Onay referansı

Form 3: Characteristic Accountability (Karakteristik Hesabı)

Form 3, FAI'nin özüdür. Her karakteristik için:

Temel bilgiler:

Karakteristik numarası (balonlanmış çizimle eşleşir)
Karakteristik tanımı
Nominal değer
Tolerans (üst/alt limit)

Ölçüm sonuçları:

Gerçek ölçülen değer
Ölçüm yöntemi/ekipmanı
Uygunluk durumu (Pass/Fail)

Özel işaretlemeler:

Key Characteristic (KC) göstergesi
Safety Critical Item (SCI) göstergesi
Reference (REF) göstergesi

Form Doldurma Rehberi

AS9102 formlarını doğru doldurmak, FAI onay sürecini hızlandırır. İşte pratik bir rehber:

Form 1 Doldurma

Parça bilgilerini tam girin. Parça numarası müşteri çizimindeki ile birebir aynı olmalıdır. Tire, boşluk gibi karakterlere dikkat edin.
Revizyon seviyesini kontrol edin. En güncel onaylı revizyonu kullanın. Müşteriden revizyon teyidi alın.
FAI türünü doğru belirleyin. İlk üretimde "Full", değişiklik sonrası "Partial" seçin.
Alt parçaları eksiksiz listeleyin. Her alt parça için mevcut FAI referansı veya yeni FAI planı belirtin.
Onay hiyerarşisini takip edin. Önce hazırlayan, sonra kalite, en son müşteri (gerekiyorsa) onaylar.

Form 2 Doldurma

Malzeme sertifikalarını eşleştirin. Her satırdaki heat/lot numarası, ilgili malzeme sertifikasıyla uyuşmalıdır.
Spesifikasyon revizyonlarına dikkat edin. Çizimdeki spesifikasyon revizyonu ile sertifikadaki revizyon uyumlu olmalıdır.
Özel prosesleri tam listeleyin. Isıl işlem, kaplama, kaynak, NDT gibi tüm özel prosesler yer almalıdır.
Onay durumlarını doğrulayın. Nadcap veya müşteri onayı gereken prosesler için güncel onay belgesi olmalıdır.

Form 3 Doldurma

Balonlama numarasıyla eşleştirin. Her satır, balonlanmış çizimdeki bir numaraya karşılık gelmelidir.
Birim tutarlılığını sağlayın. Çizim mm ise ölçümler mm olmalıdır. Dönüşüm gerekiyorsa not düşün.
Ölçüm belirsizliğini göz önünde bulundurun. Tolerans sınırına çok yakın değerler için ölçüm belirsizliğini değerlendirin.
KC/SCI işaretlemelerini unutmayın. Kritik karakteristikler özel olarak işaretlenmelidir.
Referans boyutları atlayın ama belirtin. REF boyutlar ölçülmez ama Form 3'te "REF" olarak listelenir.

Tam FAI vs Kısmi FAI

AS9102, iki FAI türünü tanımlar. Hangisinin ne zaman uygulanacağı kritik öneme sahiptir.

Tam FAI (Full FAI) Gerektiren Durumlar

Yeni parça numarasının ilk üretimi
Parça numarası değişikliği
Tasarım gereksinimlerini etkileyen çizim revizyonu
Yeni üretim hattı veya tesis
Kritik proses değişikliği
24 aydan uzun üretim durağı sonrası

Kısmi FAI (Partial/Delta FAI) Uygulanabilecek Durumlar

Sınırlı kapsamlı mühendislik değişikliği
Araç veya fikstür modifikasyonu
İkincil önem taşıyan proses değişikliği
Alt tedarikçi değişikliği (sadece ilgili karakteristikler)

Kısmi FAI Kuralları

Kısmi FAI'de şu kurallar geçerlidir:

Önceki tam FAI'ye referans verilmelidir
Sadece değişiklikten etkilenen karakteristikler doğrulanır
Form 1'de FAI türü "Partial" olarak işaretlenir
Değişikliğin kapsamı açıkça belirtilir
Etkilenmeyen karakteristikler önceki FAI'ye referansla kapatılır

FAIR Yazılım Araçları

FAI raporlama sürecini kolaylaştırmak için çeşitli yazılım araçları kullanılır. Bu araçlar AS9102 formlarını otomatik doldurur, balonlama yapar ve veri yönetimi sağlar.

Yazılım Türleri

Manuel yöntem: Excel veya Word şablonları ile AS9102 formları doldurulur. Düşük hacimli üretim için uygundur.

CAD entegreli araçlar: Teknik çizimlerden otomatik balonlama ve karakteristik çıkarma yapar. SolidWorks, CATIA, NX gibi CAD yazılımlarıyla entegre çalışır.

Web tabanlı platformlar: Bulut üzerinde çalışan, müşteri portalı ve CMM entegrasyonu sunan çözümler.

CMM entegreli sistemler: Ölçüm cihazlarından direkt veri alarak FAI raporlarını otomatik oluşturur.

Yazılım Seçim Kriterleri

FAIR yazılımı seçerken şu kriterleri değerlendirin:

Müşteri gereksinimleri (bazı OEM'ler belirli yazılımları zorunlu tutabilir)
CAD yazılımı uyumluluğu
CMM/ölçüm cihazı entegrasyonu
Bulut vs on-premise tercih
Kullanıcı sayısı ve ölçeklenebilirlik
Teknik destek ve eğitim imkanları

Havacılık & Savunma Sanayi

Sektörel Uzmanlık için Profesyonel Eğitimler

AS9100, DO-178C, DO-254, NADCAP, AMS 2750 ve daha fazlası için sektör deneyimli uzman eğitmenlerden sertifikalı eğitim programları.

Eğitimleri Keşfet

Sertifikalı Eğitimler

Uluslararası geçerlilikte sertifikalar

Uzman Eğitmenler

Sektör deneyimli profesyoneller

Uygulamalı İçerik

Gerçek vaka çalışmaları

Esnek Programlar

Online ve yüz yüze seçenekler

Sık Yapılan Hatalar ve Çözümleri

AS9102 uygulamasında en çok karşılaşılan hatalar ve bunlardan kaçınma yolları:

Hata 1: Eksik Balonlama

Sorun: Genel tolerans bloğundaki toleranslar, malzeme notları veya yüzey işlem notları balonlanmamış.

Çözüm: Çizimi sistematik olarak tarayın. Başlık bloğu dahil her notu kontrol edin. Checklist kullanın.

Hata 2: Revizyon Uyumsuzluğu

Sorun: FAI raporu Rev B çizime göre hazırlanmış ama güncel çizim Rev C.

Çözüm: FAI başlamadan önce müşteriden çizim revizyonu teyidi alın. Değişiklik bildirimi (ECN) kontrolü yapın.

Hata 3: Malzeme İzlenebilirliği Eksikliği

Sorun: Form 2'deki heat numarası ile malzeme sertifikasındaki heat numarası eşleşmiyor.

Çözüm: Malzeme girişinde izlenebilirlik kaydı oluşturun. Üretim boyunca lot takibi yapın.

Hata 4: Özel Proses Onay Eksikliği

Sorun: Isıl işlem yapılmış ama Nadcap onayı yok veya süresi dolmuş.

Çözüm: Özel proses tedarikçi listesi tutun. Onay sürelerini takip edin. Nadcap eTask veritabanını düzenli kontrol edin.

Hata 5: Prototip Parça Kullanımı

Sorun: FAI, seri üretim yerine prototip veya el yapımı parça ile yapılmış.

Çözüm: FAI parçası normal üretim koşullarında, seri üretim araçlarıyla üretilmelidir. Prototip parçalar FAI için geçersizdir.

Hata 6: Ölçüm Ekipmanı Kalibrasyon Sorunu

Sorun: Ölçüm tarihinde kalibrasyon süresi dolmuş cihaz kullanılmış.

Çözüm: Ölçüm öncesi kalibrasyon durumunu kontrol edin. Kalibrasyon etiketlerini inceleyin.

Hata 7: KC/SCI İşaretleme Eksikliği

Sorun: Key Characteristics veya Safety Critical Items Form 3'te işaretlenmemiş.

Çözüm: Müşteri çizimindeki KC/SCI tanımlamalarını inceleyin. Form 3'te ayrı sütun veya işaret kullanın.

Müşteri Spesifik Gereksinimler

AS9102 minimum gereksinimleri tanımlar. Büyük OEM'ler genellikle ek gereksinimler belirler.

Boeing Gereksinimleri

D6-51991 prosedürüne uyum
Boeing onaylı yazılım veya format kullanımı
Karakteristik numaralama formatı spesifik
Balonlama kuralları ve sayı sınırlamaları

Airbus Gereksinimleri

AQAP prosedürlerine uyum
Belirli form formatları
Elektronik sunum gereksinimleri

Genel OEM Beklentileri

Dijital format tercih edilir (PDF veya yazılım çıktısı)
Destekleyici belgeler eksiksiz olmalı
Onay hiyerarşisi net görünmeli
Değişiklik geçmişi izlenebilir olmalı

AS9102 ve PPAP Karşılaştırması

Havacılık sektöründe AS9102, otomotiv sektöründe PPAP kullanılır. İkisi de "üretim yeterliliği kanıtı" sağlar ama yaklaşımları farklıdır.

Özellik	AS9102 (Havacılık)	PPAP (Otomotiv)
Form yapısı	3 standart form	18 element
Numune sayısı	Genellikle 1 parça	30 parça (istatistiksel)
Proses yeterliliği	FAI dışında değerlendirilir	Ppk/Cpk hesaplamaları dahil
Boyutsal doğrulama	Tüm karakteristikler	Kritik karakteristiklere odaklanır
Malzeme doğrulama	Form 2'de detaylı	PSW ve destekleyici belgeler
Özel prosesler	Form 2'de detaylı	Proses akış diyagramında
Sunum seviyeleri	Tam/Kısmi FAI	5 farklı seviye

Her iki metodoloji de aynı amaca hizmet eder: üretim prosesinin tasarım gereksinimlerini karşılayabildiğini kanıtlamak.

Uygulama Adımları

AS9102 uyumlu FAI süreci oluşturmak için sistematik bir yaklaşım gerekir.

Adım 1: Prosedür Oluşturma

FAI prosedürünüzü oluşturun veya güncelleyin. Prosedür şunları içermelidir:

FAI tetikleyicileri ve sorumluluklar
Balonlama kuralları
Form doldurma talimatları
Onay akışı
Arşivleme gereksinimleri

Adım 2: Personel Eğitimi

İlgili personeli AS9102 gereksinimleri konusunda eğitin:

Kalite mühendisleri
Kalite teknisyenleri
Üretim mühendisleri
Satın alma (malzeme izlenebilirliği için)

Adım 3: Yazılım/Araç Seçimi

FAI raporlama için araç seçin:

Manuel (Excel şablonları)
Yarı otomatik (form şablonları)
Tam otomatik (FAIR yazılımları)

Adım 4: Pilot Uygulama

Gerçek bir parça üzerinde pilot uygulama yapın:

Tüm adımları uygulayın
Sorunları tespit edin
Prosedürü güncelleyin

Adım 5: Müşteri Geri Bildirimi

İlk FAI raporlarınızı müşteriye sunun ve geri bildirim alın:

Format uygunluğu
İçerik yeterliliği
Eksik alanlar

Sıkça Sorulan Sorular

AS9102 ile FAI arasındaki fark nedir?

FAI (First Article Inspection), ilk üretilen parçanın doğrulama sürecinin genel adıdır. AS9102 ise bu sürecin havacılık sektöründeki standartlaştırılmış halidir. FAI kavramsal, AS9102 prosedüreldir.

AS9102 sertifikası var mı?

Hayır, AS9102 için ayrı bir sertifikasyon yoktur. AS9102 uyumu, AS9100 denetimleri sırasında değerlendirilir. AS9100 sertifikalı organizasyonların AS9102'ye uygun FAI yapması beklenir.

Kısmi FAI ne zaman yeterlidir?

Değişiklik sadece belirli karakteristikleri etkilediğinde kısmi FAI yeterlidir. Örneğin bir boyut toleransı değiştiğinde, sadece o boyut ve ilişkili boyutlar için FAI yenilenir. Tam FAI referansı zorunludur.

FAI parçası satılabilir mi?

Evet, FAI parçası müşteriye teslim edilebilir. FAI sürecinde hasar görmemişse ve tüm gereksinimleri karşılıyorsa kullanılabilir parçadır. Ancak bazı müşteriler FAI parçasını referans olarak saklamayı tercih eder.

Balonlama için standart bir yazılım var mı?

Zorunlu bir standart yazılım yoktur. Piyasada CAD entegreli, web tabanlı veya masaüstü çeşitli FAIR yazılımları mevcuttur. Bazı OEM'ler kendi onayladıkları yazılımları zorunlu tutabilir. Manuel balonlama da kabul edilir.

Form 3'te kaç karakteristik olabilir?

Sınır yoktur. Karmaşık parçalarda yüzlerce karakteristik olabilir. Önemli olan her karakteristiğin balonlanmış çizimle eşleşmesi ve doğru raporlanmasıdır.

AS9102 Rev B ile Rev A arasındaki temel fark nedir?

Rev B'de form yapısı netleştirildi, dijital veri gereksinimleri eklendi ve balonlama kuralları detaylandırıldı. Rev B ayrıca Form 3'te ölçüm yöntemi ve ekipman bilgisi alanları ekledi.

AS9102, havacılık sektöründe FAI sürecinin evrensel dilidir. Standardı doğru uygulamak, müşteri güvenini kazanmanın ve tedarik zincirinde yer almanın temel koşuludur. Üç form yapısını anlamak, balonlama kurallarına hakim olmak ve müşteri spesifik gereksinimleri takip etmek, başarılı bir AS9102 uygulamasının anahtarlarıdır.

AS9102 Nedir? First Article Inspection Standardı 2026 Rehberi