FAI Nedir? First Article Inspection Rehberi

Diyelim ki bir havacılık şirketine parça tedarik ediyorsunuz. Tasarım onaylandı, prosesler kuruldu ve ilk parti üretimden çıktı. Müşteriniz soruyor: "Bu parça gerçekten çizime uygun mu? Prosesleriniz yeterli mi? Kanıtlarınız nerede?"

İşte FAI — First Article Inspection — tam olarak bu soruya yanıt veren süreçtir. Türkçe karşılığı "İlk Parça Denetimi" olan bu uygulama, özellikle havacılık ve savunma sanayiinde vazgeçilmez bir kalite güvence aracıdır.

FAI Ne Demek?

FAI, First Article Inspection ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye "İlk Ürün Muayenesi" veya "İlk Parça Denetimi" olarak çevrilir. Üretilen ilk parçanın veya ilk partinin, tasarım gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığını doğrulayan kapsamlı bir inceleme sürecidir.

Aslında FAI'nin özü basit: "Söylediğin şeyi gerçekten yapabiliyor musun?" sorusunun belgelenmiş cevabı. Ama bu basit sorunun cevabı, onlarca ölçüm, test ve belgeyi içeren detaylı bir dosya gerektiriyor.

FAI yalnızca parçanın boyutsal kontrolünden ibaret değil. Malzeme sertifikaları, proses doğrulamaları, özel proseslerin onayları, test sonuçları ve tüm bunların izlenebilirliği bir bütün olarak değerlendirilir.

FAI Neden Yapılır?

Havacılıkta hata toleransı sıfıra yakındır. Bir otomobil parçasındaki küçük bir sapma belki fark edilmez ama bir uçak motorundaki sapma felaket anlamına gelebilir. FAI'nin temel amacı şudur: üretim başlamadan önce, tüm proseslerin doğru çalıştığını ve doğru sonuç ürettiğini kanıtlamak.

FAI'nin somut faydaları şöyle sıralanabilir:

Tasarım uyumunun doğrulanması. Çizim üzerindeki her boyut, tolerans ve spesifikasyon gerçek parça üzerinde kontrol edilir. Kağıt üzerinde her şey mükemmel görünebilir ama üretimdeki gerçeklik farklı olabilir.

Proses yeterliliğinin kanıtlanması. FAI sadece "bu parça iyi çıkmış" demek değildir. "Bu proses sürekli olarak iyi parça üretebilir" demektir. Tek bir parçanın uygun olması yetmez — proseslerin tekrarlanabilir olduğu gösterilmelidir.

Erken hata tespiti. Binlerce parça üretildikten sonra bir sorun keşfetmek hem maliyetli hem de tehlikeli. FAI, seri üretime geçmeden önce potansiyel sorunları tespit etmenizi sağlar.

Müşteri güveninin oluşturulması. Havacılık müşterileri — OEM'ler ve Tier 1 tedarikçiler — FAI raporu olmadan parça kabul etmez. Bu bir tercih değil, sektörel zorunluluktur.

Hangi Durumlarda FAI Gerekir?

FAI her üretim döngüsünde yapılmaz. Belirli tetikleyici durumlar vardır:

Yeni parça üretimi. İlk kez üretilen bir parça için FAI zorunludur. Daha önce hiç üretilmemiş bir ürünün tüm gereksinimlerini karşıladığı kanıtlanmalıdır.

Tasarım değişikliği. Müşteri çizimi revize ettiyse, toleranslar değiştiyse veya malzeme spesifikasyonu güncellendiyse FAI yenilenir. Değişikliğin kapsamına göre kısmi veya tam FAI uygulanır.

Proses değişikliği. Üretim yöntemi, ekipman, kalıp veya tedarikçi değiştiyse FAI gerekir. Yeni proses aynı sonucu veriyor mu — bunu kanıtlamanız lazım.

Uzun üretim durağı. Genellikle 24 aydan fazla üretim yapılmamışsa müşteri yeni FAI isteyebilir. Ekipman kalibrasyonları geçmiş olabilir, personel değişmiş olabilir, malzeme stokları yaşlanmış olabilir.

Tedarikçi değişikliği. Alt tedarikçi değiştiyseniz — örneğin hammadde tedarikçiniz değiştiyse — FAI güncellenmesi gerekebilir.

AS9102: FAI'nin Standardı

FAI uygulamasının referans standardı AS9102 (Aerospace First Article Inspection Requirement) dir. Bu standart, SAE International tarafından yayımlanır ve havacılık kalite yönetim sistemi AS9100'ün tamamlayıcısıdır.

AS9102'nin en güncel revizyonunda FAI raporunun üç temel formdan oluşması gerekir:

Form 1: Part Number Accountability (Parça Numarası Hesaplama)

Bu form, FAI'ye konu olan parçanın genel bilgilerini içerir:

Parça numarası ve revizyonu
Parça adı
Müşteri bilgileri
FAI türü (tam/kısmi)
Üretim tarihi ve seri numarası

Birden fazla alt parçadan oluşan bir montajda, her alt parça için ayrı satır açılır. Bu form aslında bir "içindekiler" sayfasıdır — FAI paketinde neler olduğunu gösterir.

Form 2: Product Accountability (Ürün Hesaplama — Malzeme ve Özel Prosesler)

Bu form iki ana bölümden oluşur:

Malzeme bölümü: Her parçada kullanılan malzemenin spesifikasyona uygunluğu belgelenir. Malzeme sertifikaları, test raporları ve izlenebilirlik bilgileri burada yer alır.

Özel proses bölümü: Isıl işlem, kaplama, kaynak, NDT (tahribatsız muayene) gibi özel proseslerin onayları ve sertifikaları listelenir. Özel prosesler genellikle Nadcap veya müşteri onaylı tesislerde yapılmalıdır.

Form 3: Characteristic Accountability (Karakteristik Hesaplama — Boyutsal Sonuçlar)

Bu form, çizimdeki her boyutun ölçüm sonucunu içerir. Her bir karakteristik numaralandırılır (balonlama) ve ölçüm değeri, tolerans ile birlikte raporlanır.

Kritik özellikler (Key Characteristics) özel olarak işaretlenir. Bunlar güvenlik veya fonksiyon açısından kritik olan boyutlardır ve genellikle daha sıkı kontrol gerektirir.

FAI Raporu Nasıl Hazırlanır?

FAI raporu hazırlamak sistematik bir süreçtir. Adım adım şöyle ilerler:

1. Çizim incelemesi ve balonlama

İlk adım, müşteri çiziminin en güncel revizyonunu temin etmektir. Çizimdeki her boyut, tolerans, malzeme notu ve genel not numaralandırılır. Bu işleme "balonlama" (ballooning) denir. Her balon numarası, Form 3'teki bir satıra karşılık gelir.

Balonlama sırasında dikkat edilmesi gerekenler:

Her boyut bir numara almalı
Genel toleranslar da dahil edilmeli
Referans boyutlar (REF) ayrıca belirtilmeli
Müşteri onaylı çizim kullanılmalı (revizyon kontrolü kritik)

2. Ölçüm planı

Hangi boyutun hangi ekipmanla ölçüleceği belirlenir. Kumpas, mikrometre, CMM (koordinat ölçüm makinesi), profil projektör gibi araçların kalibrasyon durumları kontrol edilir.

Ölçüm belirsizliği de göz önünde bulundurulmalıdır. Toleransın çok dar olduğu durumlarda daha hassas ölçüm cihazları gerekir.

3. Üretim ve ölçüm

İlk parça (veya temsili numune) normal üretim koşullarında üretilir. Prototip veya el yapımı parçalar FAI için kabul edilmez — parça seri üretim prosesleriyle üretilmelidir.

Üretim sonrası tüm boyutlar ölçülür ve sonuçlar Form 3'e işlenir. Her ölçüm için uygun/uygun değil kararı verilir.

4. Malzeme ve özel proses doğrulaması

Malzeme sertifikaları (mill certificate) toplanır ve spesifikasyonla karşılaştırılır. Özel proses sertifikaları (Nadcap, müşteri onayı) dosyaya eklenir.

5. Form doldurma ve onay

Üç form eksiksiz doldurulduktan sonra kalite sorumlusu tarafından incelenir ve onaylanır. Tüm destekleyici belgeler (ölçüm raporları, malzeme sertifikaları, proses onayları) dosyaya eklenir.

6. Müşteriye sunum

Tamamlanan FAI paketi müşteriye sunulur. Müşteri inceleyip onaylar veya eksiklik varsa düzeltme talep eder. Onay alınana kadar seri üretime geçilmez — en azından bu müşterinin parçaları için.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

FAI ile PPAP Arasındaki Fark

Bu iki kavram sık karıştırılır. İkisi de "üretim yeterliliğinin kanıtlanması" ile ilgili ama farklı sektörlerin standartlarıdır.

Özellik	FAI (AS9102)	PPAP (AIAG)
Sektör	Havacılık ve savunma	Otomotiv
Standart	AS9102	AIAG PPAP Manual
Form sayısı	3 form	18 element
Odak	İlk parça doğrulaması	Üretim parçası onay süreci
Proses yeterliliği	Gerekli ama form dışı	Cpk/Ppk hesaplamaları dahil
Numune sayısı	Genellikle 1 parça	Genellikle 30 parça

Her iki metodolojinin de amacı aynı: müşteriye "bu parçayı istediğiniz kalitede üretebiliyoruz" demek. Ancak uygulama detayları farklı.

Sık Yapılan Hatalar

FAI sürecinde en çok karşılaşılan hatalar:

Eski revizyon çizim kullanmak. Çizim revizyon kontrolü yapılmadan balonlama başlanırsa tüm emek boşa gider. Her zaman müşteriden en güncel revizyonu teyit edin.

Genel toleransları atlama. Çizimde açıkça yazılmış boyutları herkes ölçer ama genel tolerans bloğundaki (title block) toleransları atlayanlar çok. Bunlar da FAI kapsamında.

Prototip parça kullanmak. FAI parçası seri üretim koşullarında üretilmelidir. El yapımı veya özel koşullarda üretilmiş parçalar kabul edilmez.

Malzeme izlenebilirliği eksikliği. Malzeme sertifikası ile parça arasındaki izlenebilirlik zinciri kopuksa FAI reddedilir. Lot numarası, heat numarası gibi bilgilerin eşleşmesi gerekir.

Ölçüm ekipmanı kalibrasyonunun geçmiş olması. Ölçüm tarihinde cihazın kalibrasyonu geçerli olmalıdır. Geçmiş kalibrasyonlu cihazla yapılan ölçümler geçersiz sayılır.